Năm 2025 chứng kiến một con sóng lớn bắt đầu bằng cú sốc của thuế quan ngày 3/4 khi chỉ số chung về 1070 điểm. Từ đó lần lượt cổ phiếu chứng khoán, bất động sản và họ vic dẫn dắt thị trường. Hầu như mọi nhà giao dịch đều kiếm được tiền 3 quý đấu năm và trả lại một phần hoặc toàn bộ vào quý cuối năm. Với họ nhà VIC, cũng chỉ có cp VIC là tăng một một mạch; ít nđt nhỏ lẻ nào sở hữu ăn được con sóng vic. Nếu họ nắm VRE, VHM hay VPL với suy nghĩ nó sẽ thay thế VIC dẫn sóng thì chắc cũng đã lỗ. Nếu NĐT nhẩy vào muộn khi mà các cp đều đã tạo đỉnh (trừ VIC) thì chắc chắn giờ lỗ sấp mặt.
Một năm dạy chúng ta quá nhiều bài học
1. Tỷ lệ thua lỗ luôn lớn hơn 90%
Nước ngoài, các quỹ lớn, tự doanh phần lớn là người chiến thắng; nhà đầu tư nhỏ lẻ trên 95% là thua lỗ hoặc lãi thấp hơn nhiều so với mức tăng của index. Năm nay một làn sóng nđt nhỏ lẻ mới tham gia thị trường là những công chức, viên chức về với một cục tiền, những tự doanh trong các lĩnh vực khác phải đóng cửa do quá khó khăn, thành viên của các DN phá sản rời bỏ thị trường. Họ mang một lượng tiền lớn vào thị trường và chắc phần lớn đã táng hồn kinh đảm bởi TTCK nhìn bên ngoài thì dễ; ở bên trong mới thấy khó.
Năm 2026 báo hiệu một năm công việc kinh doanh sẽ khó khăn hơn. Những người tự làm chủ với các hình thức kd online phải tự thu hẹp, các cửa hàng buôn bán quy mô nhỏ phải đóng cửa vì rào cản và rủi ro, các tiểu thương, các DN phá sản bởi AI và sự cạnh tranh quá khốc liệt. Tiền từ việc thu hẹp đó sẽ tiếp tục đẩy vào các tài sản như bất động sản, vàng bạc, chứng khoán, tiền số. Các tài sản đầu tư đương nhiên sẽ tiếp tục chu kỳ tăng. Vì bđs và vàng đã tăng quá nhiều; tiền số thì chưa hợp pháp tại vn nên TTCK vẫn là tất yếu nơi tiền sẽ đổ vào và chỉ số vượt 2000 là việc chắc chắn sẽ xảy ra.
Sẽ lại có một lớp người mới gia nhập thị trường và họ sẽ thua cho dù thị trường có tiến lên hoặc cao hơn mức 2000 điểm. Mức sống nói chung sẽ đi xuống; khoảng cách giàu nghèo sẽ gia tăng.
2. Người bình thường không thể thắng trên TTCK
Có một điều tôi đọc được từ sách, từ chiêm nghiệm bản thân và người xung quanh đó là người bình thường tham gia vào TTCK chắc chắn sẽ thua. Chúng ta trước khi bước vào TTCK đều là người bình thường có cách suy nghĩ và hành động tương tự như nhau. Chúng ta ai cũng tham lam, cũng sợ hãi, cũng ghen tuông, cũng tức giận. Chúng ta ở những cấp độ kiểm soát khác nhau vì vậy trong đời sống vẫn có những người tốt bụng, hành xử quên bản thân vì người khác, biết cho đi dù mình còn thiếu thốn, không tham tiền của người khác, vui vì thành công của người khác, buồn với nỗi buồn của người khác. Họ chẳng phải thần tiên gì, đơn giản vì khả năng kiểm soát của họ lớn hơn thử thách họ gặp. Bạn có thể không tham 100tr vì trong túi bạn có 10 tỷ; nhưng bạn sẽ tham nếu trong túi bạn không có đồng nào.
Trên TTCK, bạn có thể kiếm được số tiền lương một tháng chỉ trong một giao dịch. Một tháng bạn phải đi làm đúng giờ về đúng giờ, phải lo nghĩ nát óc, phải vâng vâng dạ dạ. Bạn cũng có thể nhân đôi số vốn chỉ trong 1 tháng. Điều này kích thích lòng tham của con người; nếu chỉ đơn giản là thêm vài phần trăm so với tiền gửi ngân hàng thì chưa chắc đã kích thích được lòng tham trong ta.
Cơ hội bao nhiêu thì rủi ro bấy nhiêu; bạn cũng có thể mất cả tháng lương, thậm chí một năm tiền lương chỉ trong một ngày. Bạn sẽ không sợ hãi tới vậy nếu chỉ là vài ngày lao động; đằng này nó là cả tháng cả năm. Bạn có thể không biết sợ ngoài đời nhưng khi bước chân vào TTCK, bạn sẽ sợ hãi.
Kỳ vọng bước vào thị trường nhân đôi tài khoản nhưng thực tế diễn ra lại chia đôi tài khoản. Kỳ vọng thắng 1 tỷ nhưng thực tế nhận được là mất đi 1 tỷ, trong tâm trí bạn con số thất bại là 2 tỷ. Điều này khiến bạn tê liệt và bước chân rời xa thị trường.
Tất cả chúng ta khi bước chân vào TTCK đều là người bình thường và gần như 100% đều thua. Điểm khác biệt của người thắng cuộc là sau khi thua họ chấp nhận và ở lại thị trường học hỏi để trở thành người chiến thắng. Tôi nghĩ rằng nếu bạn có hỏi 100 người đang thành công thì cả 100 người sẽ đều trả lời là thời gian đầu tiên họ đã thua, họ đã khó khăn như thế nào. Các phân tích kỹ thuật, cơ bản tất nhiên là quan trọng nhưng đó không phải là yếu tố chính khiến họ thành công.
Thị trường chứng khoán nơi sẽ đẩy mọi cảm xúc lên mức tối đa: Tích cực – Tiêu cực, Lạc quan – Bi quan, Vui sướng – lo lắng, Hưng phấn – Trầm cảm, Tin tưởng – Hoài nghi, Tham lam – Sợ hãi. Người bình thường với cuộc sống bình thường sẽ không chịu được. Thông qua giao dịch trên TTCK bạn có thể không kiếm được tiền nhưng chắc chắn bạn sẽ hiểu mình hơn.
Có thể bạn nghĩ rằng mình là người đặc biệt; khác biệt với người bình thường; những thành công bên ngoài đã hình thành suy nghĩ này. Nhưng rồi bạn sẽ nhận ra không sớm thì muộn, dưới con mắt của Ngài thị trường thì bạn là người bình thường. Bạn sẽ có cơ hội quan sát trạng thái cảm xúc của bản thân nó dễ bị lèo lái tới mức nào. Bạn nghĩ mình kiên nhẫn ư? Không, bạn sẽ thay đổi quyết định chỉ trong phút mốt. Bạn nghĩ mình chỉ cần lãi hơn tiền gửi ngân hàng ư? Không, bạn sẽ lao vào các rủi ro có khả năng lợi nhuận cao.
Người bình thường khi bước chân vào TTCK này họ sẽ làm gì? Sẽ tham gia rất nhiều khóa học, tham gia vào các hội nhóm phím hàng, học về phân tích kỹ thuật, đọc báo cáo tài chính, sẽ chuyển tiền vào tài khoản ck ngày càng nhiều đặc biệt khi có những lần thắng nho nhỏ, sẽ chọn cp giá rẻ, sẽ bắt đáy, sẽ bình quân giá xuống, sẽ giữ khư khư khoản lỗ trong khi bán nhanh khi lãi, sẽ chỉ nhìn các cp dẫn dắt và cho rằng no sẽ giảm trong ngày mai, sẽ đơ toàn tập khi tài sản giảm hàng ngày với hy vọng ngày mai cp sẽ tăng. Họ sẽ nghĩ rằng mình khôn hơn người khác, mình sẽ kiếm được rất nhiều tiền, mình sẽ trở thành nđt thông minh, mình sẽ đứng trên đám đông mà không phải trong đám đông.
Tôi hiểu rằng cho dù có bỏ ra bao nhiêu thời gian công sức đi nữa thì chúng ta cũng không thể giỏi bằng những chuyên gia, những người ở lâu trên thị trường vì chúng ta xuất phát sau họ. Cái chúng ta làm được là làm chủ chính mình.
3. Học cách thua cuộc
Nếu hôm nay bạn trúng xổ số thắng 100 triệu, ngày mai bạn sẽ chọn số nào và với số tiền bao nhiêu? Chắc chắn bạn sẽ đặt cược nhiều hơn và với số tiền nhiều hơn. Ngược lại, nếu hôm nay bạn thua, khả năng ngày mai bạn sẽ đánh cược nhiều hơn nhằm gỡ gạc lại. Cả hai tình huống thua và thắng bạn đều bất cẩn hơn và để cảm xúc xen vào quyết định mặc dù rằng xác suất thắng của ngày mai không phụ thuộc vào việc hôm nay bạn thua hay thắng.
Trong cuộc sống hàng ngày, ở cùng một tình huống khách quan bên ngoài bạn sẽ có suy nghĩ cũng như quyết định hoàn toàn khác nhau nếu trạng thái cảm xúc khác nhau. Người bình thường ai cũng vậy cả. Khi bước vào TTCK, mỗi lần cược là một lần hoàn toàn độc lập, ta phải gạt đi cảm xúc của lần cược trước đó cho dù thắng hay thua; ta chỉ học các kinh nghiệm từ lần cược đó. Một câu đơn giản như vậy thôi nhưng để thực hiện được đòi hỏi bạn phải trả nghiệm đủ lâu trên TTCK. Việc 3 năm đầu tiên thua lỗ hay chẳng đi tới đâu là phổ biến ngay cả với những người đã cực kỳ thành công trên TTCK.
Cái ta muốn là hậu quả của thua cuộc đừng lớn tới mức làm cụt hết vốn của ta. Mô hình rất quen thuộc là một người mới bước chân vào thị trường được vài tháng lập tức nhét toàn bộ vốn vào thị trường. Anh ta có thể thắng nếu đánh số tiền ít nhưng sẽ thua với số tiền lớn. Lần thua này có thể lấy đi toàn bộ số vốn; anh ta mất đi cơ hội hiểu thị trường để kiếm lời từ thị trường.
Sai lầm trong thua thứ hai là khi nhìn thấy cơ hội ta đặt cược toàn bộ vốn vào nó khiến cho thắng thua lệ thuộc vào một quả trứng. Để phân tán rủi ro ta phải để vào nhiều giỏ nhưng hãy chủ ý là điều này chỉ đúng khi mà các giỏ là độc lập nhau. Nếu như ta mang tiếng đầu tư vào nhiều cổ phiếu nhưng tất cả các cp đó lại chung một hành vi (ví dụ như cùng ngành chứng khoán, cùng ngành dầu khí,..) thì cũng không nhiều ý nghĩa, có khi lại còn làm phức tạp hơn trong quản trị.
NĐT trên thị trương dần sẽ học được câu “Đừng để mất tiền”. Đứng để số tiền một hoặc một vài lần thua lấy đi hết vốn, khi dừng lỗ hãy nghĩ tới số tiền sẽ mất đi nếu không dừng thay vì số tiền đã mất. Ta phải học cách đỡ đòn trước khi học cách tấn công; nếu ta gục ngay từ cú đấm đầu tiên thì chẳng có cơ hội phản công lại đối thủ.
4. Cố gắng tìm giá rẻ
Khi vào siêu thị, những thứ giảm giá luôn nhận được sự chú ý của chúng ta. Giá giảm càng nhiều thì càng kích thích ta mua cho dù món hàng đó ta không hề có nhu cầu. Chỉ thấy giả rẻ muốn mua ngay vì ngày mai nó sẽ về giá bình thường; ta nhìn thấy lợi ích về giá là khoản chênh lệch mà không nhìn nhận giá trị sử dụng. Các thương hiệu mới ra họ sẽ giảm giá mạnh để tạo ra nhu cầu; khi nhu cầu đã có họ sẽ nâng dần giá lên mà ta vẫn chấp nhận mua.
Bước chân vào TTCK ta cũng sẽ suy nghĩ như vậy. Ta muốn tìm cổ phiếu giá thấp để mua (Tương đối hoặc tuyệt đối); ở khía cạnh tương đối nếu giá CP X mà ta chú ý hôm nay giảm 2% so với ngày hôm qua thì ta sẽ muốn mua vì nghĩ tới cái lợi giá mua chênh lệch 2% mà không nghĩ tới giá tương lai của nó sẽ như thế nào. Hoặc ngắn hơn, giá lúc 9h30p là 15.000đ; lúc 14h00 là 14.500đ; sẽ kích thích ta mua; nói chung ta thích mua cp giá giảm hơn là giá tăng. Ở khía cạnh tuyệt đối, ta định vị một mức giá ưa thích; càng ít vốn càng muốn mua cp có giá trao đổi trên thị trường thấp.
Cách làm này sẽ khiến ta chống lại thị trường. Một cổ phiểu giảm giá có nghĩa là nó đã nhận được sự đồng thuận của cả hai bên cung và cầu; nó có thể tiếp tục giảm; hình thành xu hướng giảm. Ta cần đứng về phía bên bán hơn là phía bên mua. Tương tự một cổ phiếu tăng giá có nghĩa xu hướng của nó là tăng và ta cần đứng về phía bên mua bất chấp giá mua hiện tại cao hơn giá mua trước đó. Chú ý rằng đây chỉ là lỗi trong nhận thức không phải là lời khuyên mua khi cp tăng và bán khi cp giảm.
NĐT kiếm được tiền họ chỉ quan tâm tới xu hướng. Nếu CP vào xu hướng tăng họ sẽ mua mà không so sánh với giá mua của ngày hôm qua thấp hơn bao nhiêu. Họ sẽ mua cao bán cao (câu này nghe rất quen). Khi một cp vào xu hướng giảm họ sẽ bán ra bất chấp lỗ bao nhiêu vì khi nó giảm xác suất nó tiếp tục giảm sẽ cao. Và khi đã quyết định xong họ sẽ thực hiện; sau đó nếu quyết định đó được chứng minh là đúng hay sai thì cũng không ảnh hưởng tới cảm xúc của họ; nó chỉ trở thành dữ liệu của quá khứ phục vụ cho việc phân tích sau này.
Hành vi bình thường của chúng ta đang đi ngược lại xu hướng và việc thua là tất yếu không sớm thì muộn. Muốn thắng bạn phải đi cùng với xu hướng; nhận biết và đi cùng nó.
Khi CP tăng giá và ta đã có lãi; lúc này tâm lý của người bình thường là sợ giá đã cao và chỉ chăm chăm muốn bán ra chốt lời. Chúng ta sợ rằng bên mua sẽ từ chối mua giá cao và vì vậy cp sẽ quay đầu giảm. NĐT kiếm được tiền họ sẽ chốt lời từng phần, nâng mức bán để tận dụng được đà tăng của cp. Họ không nóng lòng chốt lời vì vậy họ mới có thể ăn bằng lần. Người bình thường như chúng ta rất khó ăn một cp nào đó được bằng lần cho dù chúng ta mua được đúng điểm mua.
5. Nghĩ sai về điểm thay đổi xu hướng
Một cp đang xu hướng giảm hay đang xu hướng tăng muốn thay đổi xu hướng kiểu chữ V là rất khó. Khi một cp đang giảm giá sẽ có lúc nó xanh trong một tới hai phiên và người bình thường sẽ nghĩ ngay rằng nó sẽ đổi chiều tăng và vì vậy nhảy vào mua với hy vọng mua được đúng đáy. Tương tự một cp đang tăng giá cũng sẽ có lúc đỏ nhưng đó chưa thể khẳng định rằng nó sẽ chuyển sang giảm giá.
Khi một cp đang giảm giá bỗng lực mua đổ vào ồ ạt và bắt đầu xanh sẽ kéo theo lực mua của nđt nhỏ lẻ. Họ suy nghĩ rằng phải mua ngay nếu không sẽ không mua được giá này nữa. Nhưng chắc gần như 100% sau đó họ nhận ră rằng mình vẫn có thể mua giá thấp hơn trong cùng phiên đó hoặc ngày hôm sau. Tay to họ thường dùng lệnh máy để đặt các lệnh nhỏ liên tục cảm giác như bên mua đang thắng thế. Sai lầm ở đây là người bình thường nghĩ ngay rằng cp đã vào xu hướng mới.
Cơ bản thì một lộ trình thua lỗ sẽ như sau:
Giai đoạn 1: Bạn mua cp A với giá 10.000đ và kỳ vọng nó tăng 13.000đ. Vào ngày CP có thể bán giá đã tăng lên 11.000đ; bạn thực sự tin rằng chẳng mấy chốc nó sẽ vươn tới con số 13.000đ.
Giai đoạn 2: Ngày hôm sau, cp lại giảm xuống 10.800đ; bạn hơi thất vọng nhưng vẫn tin rằng cp sẽ tăng trở lại. Ngày hôm sau nữa cp giảm xuống 10.200đ, bạn hơi lo lắng vì giá đã giảm xuống gần bằng giá mua, bạn đang mất lãi. Nhưng dù sao vẫn lãi và niềm tin rằng cp sẽ tăng lên 13.000đ vẫn không sứt mẻ.
Giai đoạn 3: Trong phiên cp giảm xuống 9.800 khiến bạn rất lo lắng nhưng sau đó lại tăng trở lại 10.200đ. Bạn hơi tiếc một chút vì đã không mua thêm ở giá thấp 9.800đ. Ngày kế tiếp cp tăng lên 10.300đ, nhưng sau đó lại quay trở lại dưới 9.700đ. Rút kinh nghiệm lần trước, bạn mua thêm ở giá 9.800đ và kết ngày cp đóng cửa ở giá 10.300đ. Bạn cảm thấy hài lòng vì đã mua được thêm ở giá thấp hơn giá mua ban đầu. Bạn vẫn tin rằng dự đoán của mình là đúng, giá sẽ tăng lên 13.000đ.
Giai đoạn 4: Ngày hôm sau cp mở cửa giá 10.100đ và sau đó chui xuống 9.500đ. Bạn rất lo lắng nhưng 9.300đ là MA50; chắc chắn khi chạm vào MA50 giá sẽ bật trở lại; bạn đang có giá vốn rất gần với giá kháng cự mạnh.
Giai đoạn 5: CP xuyên qua MA50 là giá 9.300đ và đi xuống 9.100đ. Bạn sợ hãi nhưng tin rằng trong phiên kế tiếp, giá sẽ vượt lại trên MA50 để bạn ít nhất có thể bán với giá hòa vốn ban đầu. Nhưng thực tế cp lại xuyên xuống tiếp, tiến dần tới MA150 ở giá 8.500đ. Nếu giờ bạn bán đi sẽ gánh khoản lỗ trong khi giá đang gần tới hỗ trợ mạnh kế tiếp và nó sẽ bật lên. Nếu không bán bạn có hy vọng sẽ lấy lại những gì đã mất.
Đây là kịch bản chung, vậy cái sai ở đây là gì? Là khi mọi thứ không đi theo đúng dự đoán của bạn khi không đi tiêp tới 13.000đ. Giá giảm nhưng bạn vẫn bám vào mong muốn giá lên 13.000đ trong khi rõ ràng cp đang giảm giá (đây là kết quả không có trong dự báo của bạn). Việc của bạn là bán chứ không phải mua thêm; và bán để chấp nhận một khoản lỗ thay vì để lỗ phình to ra. Nếu như bạn không sở hữu cp đó có nghĩa là không bị cái “muốn” xen vào, có thể bạn đã nhìn rõ ràng sự giảm giá của cp.
Sẽ là ngốc nghếch nếu ta liên tục thua; phát hiện ra lý do thua nhưng vẫn cứ làm theo cách làm cũ với hy vọng rằng mọi thứ sẽ khác. Mục đích của chúng ta trên TTCK là để kiếm tiền chứ không phải để khẳng định rằng mình đúng, thị trường phải vận hành theo những gì mình nghĩ.
6. Ham muốn một con đường dễ đi
Nếu có một viên thuốc náo đó uống vào mang lại sức khỏe tương đương với việc tập luyện thể thao chăm chỉ đều đặn 30 ngày; tôi tin hẳn sẽ có nhiều người mua cho dù giá đắt. Con người luôn thích giải pháp đơn giản, con đường dễ đi. Bất cứ vấn đề nào phát sinh con người sẽ luôn hướng tới tìm giải pháp dễ nhất. Điều này cực kỳ tốt ngoài đời sống; nó giúp ta cải tiến bánh xe; giúp ta tạo đòn bẩy; tạo ra các phát minh khiến con người có được hiện trạng như ngày hôm nay.
Nhưng bước chân vào TTCK, nếu bạn vẫn mang tư duy bình thường này vào thì bạn cũng giống như 90% những người thua cuộc khác. Ai bước chân vào môi trường đầu tư chẳng muốn tìm ra một chén thánh có thể thắng mọi cuộc chiến, có thể thắng mọi giao dịch. Họ sẽ cố gắng học phân tích biểu đồ và vô vàn những cái mà người bình thường khác đều làm. Và nếu điều đó là đúng thì hẳn 90% người thua kia phải là người thắng. Bạn có thể nghĩ rằng mình chăm chỉ hơn, thông minh hơn, quyết tâm hơn,….nhưng chắc chắn có nhiều người còn hơn bạn ở những điều đó và họ vẫn thua.
Vậy giải pháp là :
- Học cách suy nghĩ của người thắng cuộc
- Tối thiểu cũng đừng suy nghĩ như người bình thường.
Vì bạn là người bình thường nên bạn có thể lấy chính bạn ra làm vật mẫu quan sát và tự phân tích chính mình. Mình bình thường nghĩ gì và hành động như thế nào; những điều đó có giúp kiếm tiền hay mất tiền? Vậy không bình thường lúc này là gì?
Hãy xem một cổ phiếu trên bảng điện trong giờ giao dịch và viết lại cảm xúc của mình và hành động mình muốn thực hiện. Bạn không cần mua bán gì, chỉ viết lại thôi; sau đó quan sát kết quả của giao dịch mô phỏng đó. Liệu bạn có thể mua được giá tốt hơn không nếu kiên nhẫn hơn; sau khi có thể bán thì bạn sẽ lãi hay lỗ. Sẽ có lúc bạn thắng và có lúc bạn thua; trong 10 lần thì mấy lần bạn thua và mấy lần bạn thắng? tỷ lệ thắng/thua như thế nào? Kết quả có thể xác định vị trí của bạn đang ở đâu trong khả năng kiếm tiền trên TT và chắc chắn nó dạy ta nhiều bài học.
Việc luyện tập để tâm lý trở nên mạnh mẽ nhằm kiểm soát được cảm xúc giống như việc bạn luyện tập để chạy trail. Muốn hoàn thành cự ly đường mòn siêu dài cỡ 160km thì buộc bạn phải luyên tập hàng ngày để cơ thể cũng như tâm trí đạt tới mức tối thiểu cho hoàn thành; và điều này chắc chắn phải cần thời gian. Bạn cần luyện tập để điểu khiển cảm xúc của chính mình; và việc này không thể một sớm một chiều cũng như chẳng ai có thể giúp được bạn.
7. Chúng ta chỉ nhìn thấy những gì chúng ta muốn
Khi sử dụng facebook, nếu bạn xem một video nào đó thì bạn sẽ thấy các video tương tự sẽ liên tục được đề xuất. Khi bạn dừng lại xem một bài viết nào đó, cho dù không like hay comment thì những bài viết tương tự cũng sẽ xuất hiện liên tục. Facebook tự động nhận ra bạn quan tâm tới cái gì và nó sẽ đề xuất những thứ tương ứng nhằm giữ bạn ở trên ứng dụng càng lâu càng tốt.
Có nghĩa là nếu bạn xem các tin tiêu cực thì bạn sẽ tiếp tục nhận được các tin tiêu cực và khiến thế giới quan của mình trở nên tiêu cực. Môi trường mạng là một nhưng mỗi người bước vào nó có một thế giới riêng; người tu hành chỉ thấy thế giới của người tu hành, nhà đầu tư sống trong thế giới của những nhà đầu tư, người kinh doanh sẽ sống trong thế giới kinh doanh. Nhưng đa phần hầu hết sẽ sống trong thế giới của những tin tức nhảm nhí vô bổ. Chỉ cần xem các đề xuất trong facebook của một người, bạn có thể hiểu thế giới quan của họ.
Khi chúng ta đi ngoài đường, có rất nhiều thông tin được các giác quan đưa tới bộ não nhưng bạn sẽ chỉ nhận ra những thông tin mà bạn quan tâm. Nếu bạn đang mang bầu bạn sẽ nhìn thấy rất nhiều người cũng đang bầu, nếu bạn thích pikleball bạn sẽ nhìn thấy rất nhiều người chơi pickleball đi trên đường thông qua áo họ mặc và túi họ đeo. Nếu trong đầu bạn đầy những thứ tiêu cực bạn sẽ chỉ nhìn thấy các cửa hàng đang đóng cửa hàng loạt, tắc đường khắp nơi, người ngèo la liệt, khói bụi và ô nhiễm.
Khi đầu tư chúng ta ai cũng phải học ít nhất là phân tích biểu đồ, cái này không khó. Cái khó ở đây là chúng ta thường sẽ quyết định trước khi phân tích. Khi chúng ta tin rằng cp A sẽ tăng, chúng ta xem biểu đồ và chỉ “nhìn thấy” các bằng chứng chứng tỏ cp sẽ tăng. Chúng ta sẽ chỉ thực sự “nhìn thấy” bằng chứng cp giảm khi cp sau đó lại giảm.
Đại loại chúng ta không nhìn mọi thứ khách quan như vốn dĩ nó vậy mà chúng ta “nhìn thấy” những gì chúng ta muốn.
Khi ta nắm giữ cp A và cp đang giảm giá, giảm hơn cả giá dừng lỗ dự kiến khi mua, ta mong gì? Chắc chắn là mong nó tăng trở lại. Và ta làm gì? Ta tìm bằng chứng rằng nó sẽ tăng trở lại. Và ta hành động ra sao? Giữ cổ phiếu. Và kết quả như thế nào? Mỗi ngày qua đi một số tiền lại mất đi trong tài khoản.
Khi ta nắm giữ co B và cp đang tăng giá, ta mong ước nó tiếp tục tăng và đương nhiên ta “nhìn thấy” đầy đủ bằng chứng rằng nó sẽ tăng; từ đó ta tiếp tục mua thêm. Thường kết cục là giá sẽ giảm về giá vốn ban đầu, ta mất toàn bộ lãi, thậm chí là lỗ vì giá vốn đã bị đẩy lên khi mua thêm.
Đây là mô thức chung của “Người bình thường” nên bạn không phải lo lắng; mọi người đều vậy.
Vì mô thức này, bạn càng học nhiều biểu đồ hay phân tích cơ bản thì có khi càng gia tăng khả năng thất bại. Cái ta cần là nhận ra mô thức sai và chỉnh sửa mô thức. Với mô thức đúng ta thậm chí chỉ cần nhìn biểu đồ chỉ với giá và khối lượng mà không cần các chỉ báo. Chỉnh sửa mô thức rất khó vì nó không đơn giản chỉ là một sợi cơ, nó là thay đổi cách vận hành trí não của con người. Tốc độ ra quyết định của trí óc rất nhanh; nó có thể xuất hiện trong vài giây trong khi bất cứ thao tác phân tích nào cũng phải tính bằng đơn vị phút. Hãy tưởng tượng, bạn thì mong muốn xây nhà nhưng bên cạnh luôn có thằng muốn phá và tốc độ phá của nó còn nhanh gấp mấy lần tốc độ xây của bạn.
Trước khi bắt tay vào phân tích bất cứ cái gì bạn cần xem thực sự thì mình đang muốn cái gì? Có phải mình đang muốn mua vì nếu là vậy ta sẽ tìm lý do mua; chắc chắn bạn sẽ mua được. Đó có thể là cp đang có dấu hiệu break, đang có dấu hiệu phục hồi, đang có dấu hiệu tạo đáy, đang thấp hơn ngày hôm qua, đang sát hỗ trợ mạnh, đã tích lũy rất lâu trong biên độ hẹp,… Phân tích kỹ thuật sẽ cung cấp cho bạn đủ bằng chứng để bạn tìm ra cp bạn cần mua.
Chúng ta không chết vì thiếu hiểu biết mà chết vì nghĩ rằng mình biết thứ thực ra mình không biết.
8. Tư duy ngoài đời rất khác tư duy trong TTCK
Hà Nội có 4 mùa vì vậy chu kỳ mọi thứ nhìn rất rõ ràng. Thời tiết mỗi mùa khác nhau nên rau cỏ ngoài chợ khác nhau, quần áo trong cửa hàng khác nhau, món ăn bán chạy khác nhau, phương tiện đi lại ưa thích khác nhau, điểm du lịch khác nhau và cảm xúc cũng khác nhau.
Vào mùa đông các cửa hàng quần áo sẽ trưng bày và bán quần áo dành cho mùa đông; chẳng ai lại bán quần áo mùa hè. Vào mùa đông quán lẩu sẽ rất đông vì cảm giác ấm cúng quanh nồi lẩu. Vào mùa đông kiểm người yêu có vẻ dễ hơn mùa hè vì cảm giác được ôm và nắm tay ai đó thật happy. Túm lại ở ngoài bắc chu kỳ rất rõ ràng.
Bạn không mua áo hè vào mùa đông vì thứ nhất bạn không có nhu cầu và thứ hai cũng không có nhiêu cửa hàng bán. Bạn mua khi bạn có nhu cầu; nếu bạn có nhu cầu ở tương lai thì bạn cũng không mua ở hiện tại trừ khi nó giảm giá đủ lớn.
Bên bán sẽ phải định giá cái áo dựa vào chi phí sản xuất, giá tương đối so với áo tương tự, với sản phẩm thay thế, giá trị sử dụng mang lại cho người dùng. Anh ta sẽ muốn bán cái áo mùa đông vào mùa đông mà không phải mùa hè vì đó là lúc người mua cảm nhận về nhu cầu sử dụng là lớn nhất.
Trên TTCK cũng có mùa đó là mùa báo cáo tài chính. Một năm có 4 lần có báo cáo tài chính. Một cổ phiếu A có giá không phải giá trị hiện tại mà là giá trị của tương lai; nó là giá mà mọi bên kỳ vọng vào tương lai. Bây giờ là 31/12/25, các chuyên gia vẫn đang điều chỉnh dự đoán lợi nhuận cả năm của DN; họ kỳ vọng một con số doanh thu, lợi nhuận, EPS,..sau đó xác định giá đúng của cp. Khi BCTC được phát hành, nếu như mọi thứ vượt kỳ vọng, giá sẽ tăng; nếu mọi thứ ngang bằng hoặc thấp hơn kỳ vọng giá sẽ giảm. Ví dụ nếu tôi dự đoán doanh thu, lợi nhuận của cp sẽ tăng 20% thì trước khi thực tế cái báo cáo đó được phát hành thì giá đã tăng tương ứng với 20% đó rồi. Khi thực tế cái báo cáo đó ra tăng loanh quanh 20% thì giá sẽ giảm; ở con mắt bình thương ta sẽ ngạc nhiên là tại sao DN làm ăn tốt thế mà cp lại giảm. Giá chỉ tăng khi nó vượt ky vọng, kiểu như tăng 30% chẳng hạn.
Có nghĩa là bạn không phân tích giá của CP A ở hiện tại mà bạn phải xác định giá của nó ở tương lai. Nó hoàn toàn khác với ngoài đời nơi bạn dễ dàng đo đếm được cái áo, cái tivi, cái máy giặt, …này đáng giá bao nhiêu và nên mua hay không. Nếu đó là công cụ sản xuất để bạn kiếm tiền như máy xúc, máy cầy, ô tô để chạy dịch vụ thì cũng không khó trong tính toán lợi ích.
Giờ hãy suy nghĩ; bạn là một NĐT cá nhân. Thứ nhất là bạn không có đủ thông tin về DN, thứ hai cho dù có đủ dữ liệu phân tích thì bạn cũng không có năng lực và thời gian để phân tích. Vậy nếu đi theo con đường phân tích để ra giá kỳ vọng bạn sẽ gần như bế tắc; vì giá rất nhiều khả năng sẽ phản ánh ý chí chủ quan của bạn. Giả sử bạn xác định giá kỳ vọng chuẩn thì khi làm xong thì giá lúc đó đã được phản ánh xong rồi.
Các phân tích của các công ty chứng khoán thì sao? Mỗi cp được quan tâm thường sẽ có báo cáo phát hành bởi các cty tài chính trong đó có dự báo về tình hinh kinh doanh, dự báo doanh thu lợi nhuận, dự báo giá hợp lý đúng; thậm chí đưa ra cả khuyến nghị giá mua vào, giá chốt lời và dừng lỗ. Tất nhiên có còn hơn không nhưng rõ ràng là muốn kiếm lợi từ nó cũng phải vận dụng đầu óc.
Giả định một cty chứng khoán đưa ra dự báo tăng trưởng của DN A là 10%. Bạn làm ở cty chứng khoán khác, bạn sẽ đưa ra con số nào, chắc chắn rồi bạn cũng hướng tới con số 10%. Vì đơn giản nếu như dự báo sai thì cả làng sai; bạn không sao cả; vì vậy các dự báo cho dù có là của các chuyên gia phân tích thì có gì đó cũng có vẻ như con số được xác định trước khi phân tích.
Trên thị trường có cả nghìn cp và tất nhiên không phải cp nào cũng được các nhà phân tích quan tâm đưa ra dự báo. Có những cổ phiếu không ai quan tâm là cp bị lãng quên. Khi đầu tư vào cp bị lãng quên bạn có thể sẽ lâm vào tình trạng mù thông tin hoàn toàn đặc biệt khi mà bản thân DN cũng chẳng cung cấp thông tin gì trên website của họ. Dạng cp này có hai loại; loại chết lâm sang; có bao nhiêu năm nữa thì cũng vẫn vậy; chủ DN kiếm lợi không phải từ cổ tức mà tư rút ruột công ty. Loại hai là mầm non siêu cổ phiểu vì với giá trị thấp và thị trường không ai quan tâm thì việc tăng bằng lần rất dễ dàng so với cp cả làng nhìn vào.
Tóm lại, con đường hợp lý của NĐT cá nhân không phải là tìm nguyên nhân những gì xảy ra trong sự biến động của giá mà quan sát sự biến động của giá để xem thị trường đang kỳ vọng về cp đó thế nào.
Ảnh hưởng tới giá của cp là các sự kiện và các sự kiện này có thể có lịch rõ ràng hoặc bất ngờ:
- Báo cáo tài chính quý, năm.
- Phát hành thêm cho cổ động hiện hữu.
- Trả cổ tức bằng cổ phiếu, tiền mặt.
- Trúng thầu dự án mới.
- Dính pháp lý hoặc vấn đề pháp lý được giải quyết.
- …
Trình tự diễn biến của giá sẽ như sau:
1.Phản ứng trước khi có tin: Không có bất cứ tin tức chính thức nào cả nhưng cp biến động rất mạnh tăng hoặc giảm. Khi nó biến động tăng mạnh có nghĩa là có một tin tích cực nào đó mà ta chưa biết và ngược lại. Cổ phiếu Đức Giang trong tháng 12/2025 là một ví dụ điển hình.
2.Phản ứng khi có tin: Một tin tức đưa ra bạn không cần mất công phân tích làm gì hãy nhìn phản ứng giá của CP. Giá biến động tăng mạnh hay giảm mạnh? Nó ngay lập tức được bật ngược lại hay tiếp tục xu hướng tăng giảm đó? Ví dụ của trường hợp cổ phiếu VIC là ví dụ điển hình; khi VIN từ bỏ dự án đường sắt cao tốc, cp lập tức sàn nhưng sau đó lại phanh lại và phục hồi trở lại theo hướng tăng cũ. Có một thực tế trên TTCK VN là cp tăng khi tin xấu ra và giảm khi tin tốt ra. Nguyên nhân vì trước khi tin xấu ra thì giá đã được phản ánh và thực sự tin ra nó không quá tệ như lời đồn ban đầu vì vậy cp tăng.
3.Phản ứng sau đó: Cổ phiếu có tiếp tục xu hướng trước đó không hay là hình thành xu hướng ngược lại? Một cp khỏe đương nhiên sẽ tiếp tục xu hướng của nó bất chấp khối lượng bán tháo hay mua ồ ạt trước đó cao bao nhiêu. Tốc độ hồi phục càng nhanh thì cp càng khỏe; kiểu hồi phục không dứt khoát thường sẽ là một cái bẫy. Vì vậy, xác suất thắng sẽ cao hơn nếu bạn chỉ lựa ra các cp mạnh để đầu tư thay vì mua con yếu và hy vọng rằng một ngày nào đó nó sẽ mạnh như cái con đang mạnh kia. Sở dĩ ta không mua con mạnh vì ta cho rằng giá đã quá cao rồi, nó sẽ sớm đổi hướng giảm.
Những nđt lâu năm thường họ rất dứt khoát với tin tiêu cực. Ngay khi cp có dấu hiệu bán tháo họ sẽ ngay lập tức gia nhập vào đội quân bán; họ không mất thời gian hỏi xung quanh xem có việc gì xảy ra thế? Nên ta sẽ thấy khi cổ phiếu sàn thì lượng chất sàn thường rất lớn. Họ có thể thoát ngay ở phiên sàn đầu tiên; họ nghĩ tới số tiền mất nếu cp tiếp tục sàn phiên tới trong khi nđt cá nhân lại không bán với hy vọng phiên tới cp sẽ tăng bù lại phiên giảm ngày hôm nay.
Giả định một cp A được kỳ vọng báo cáo quý 1 tăng trưởng 20% so với cùng kỳ. Tới khi báo cáo quý 1 ra, thực tế là 15%. Vậy giá cp sẽ biến động thế nào? Tại điểm mà báo cáo phân tích ra con số 20%, lúc này giá có thể đã biến động tăng trước khi có dự đoán hoặc đã được một số nđt biết trước mua. Cp tăng có thể vượt quá cả kỳ vọng trong vài ngày vì lượng nđt đổ vào mua; khi giá vượt qua cả giá khi đạt kỳ vọng, cp sẽ quay đầu giảm; biến động tiếp theo lúc này phụ thuộc vào cập nhật thực tế của tăng trưởng. Giả định giá trước thời điểm công bố đã được phản ánh là 20%; thực tế ra là 15%; cp sẽ giảm mãi? Không, nó sẽ giảm nhưng sẽ hồi phục nếu dự báo cả năm vẫn tích cực; một lượng nđt sẽ mua vào để đón tiếp kỳ báo cáo kế tiếp (Đón sống tăng kế tiếp).
Dự báo của của doanh nghiệp và dự báo của chuyên gia ai chính xác hơn? Dự báo của DN thường sẽ thận trọng để có thể thỏa mãn. Tuy nhiên cũng còn phải tùy thuộc vào hiện trạng cụ thể. Khi họ muốn cp giảm họ sẽ dự báo cao sau đó thực tế thấp; khi họ muốn cp tăng họ sẽ dự báo thấp để thực tế cao. Chúng ta phải nhìn hành động của họ trong quá khứ; có những chủ doanh nghiệp rất uy tín và có những chủ dn họ nói 10 thì thực tế đúng chỉ 1. Nếu bạn muốn ăn chắc mặc bền thì nên chọn các doanh nghiệp có sự giống nhau giữa dự đoán và thực tế.
Có một thực tế trên TTCK VN là khi có tin xấu hay thực tế không đạt kỳ vọng phản ứng của cp không phải ngay lập tức mà nó chỉ phản ứng vài ngày sau đó. Tôi nghĩ rằng nó là cách mà tay to trấn an nhỏ lẻ; họ sẽ mua vào để đỡ giá, ngăn chặn đà bán tháo. CP sẽ đi dập dờn; một số nhỏ lẻ nhẩy vào mua; tay tó bán ra. Khi không còn lực đỡ cp sẽ giảm để giá phản ánh đúng kỳ vọng.
Vậy có một công thức nào chung để chiến thắng không? Câu trả lời là sự nhanh nhạy của NĐT được xây dựng bằng việc theo dõi các sự kiện lặp đi lặp lại. Mỗi CP có những cách thức phản ứng khác nhau với các sự kiện, cùng một sự kiện nó sẽ có cách phản ứng giống nhau vì phản ứng của những nđt cp đó có một tập quán giống nhau. Vì vậy khả năng thành công của bạn sẽ cao hơn khi số cp bạn hiểu về nó nhiều hơn.