Thị trường là tập hợp của rất rất nhiều nhà đầu tư lớn nhở khác nhau và họ đều cố gắng muốn ngoi lên khỏi mặt nước. Nếu trừ các nhà đầu tư quá nhiều kinh nghiệm sống lâu năm trên thị trường thì chỉ cỏ rất ít nhà đầu tư có thể thắng. Con đường này thực sự là chông gai giống như một giải chạy địa hình 100miles vậy.
Tôi cùng nhiều người chạy địa hình khác đã có sự chuẩn bị cực kỳ nghiêm túc nhưng trên hành trình 40 giờ qua các đỉnh núi Sapa chỉ có rất ít người có thể hoàn thành. Bạn có thể rất giỏi về mặt kỹ thuật, đã tập luyện đầy đủ nhưng bước vào cuộc đua thực tế thì lại rất khác. Có nhiều yếu tố bạn không dự báo trước đã xảy ra hoặc dự báo trước nhưng bạn không nghĩ rằng nó lại nghiêm trọng đến thế.
Chạy địa hình đường dài; ban đầu bạn sẽ nghĩ là hành trình sẽ rất đông người, bạn có thể trò chuyện, hỗ trợ nhau trên đường chạy. Lúc bắt đầu của cuộc đua 100miles, mọi người hồ hởi cùng nhau xuất phát, dần dần thì họ cứ biến đâu mất và hầu như trên toàn bộ cuộc đua bạn phải chạy một mình; một mình trong đêm giữa núi rừng chỉ có cóc nhái và tiếng suối.
Khi mới đầu tư bạn cứ nghĩ là sẽ có một cộng đồng các NĐT nơi bạn có thể trao đổi, học hỏi, cảm thấy không đơn độc. Nhưng thực tế nó là con đường chỉ có một mình bạn đi, tự bạn chịu trách nhiệm cho tài sản của bạn. Có thể một NĐT đang ngồi ở một làng quê hẻo lánh nào đó đang chiến thắng trong khi bạn với hai màn hình trước mặt, ly cà phê trên bàn cùng một gói dịch vụ tư vấn lại đang thua lỗ.
Tâm lý của một con bạc
Một con bạc tại sao ngay cả khi thua họ vẫn cứ đi vay mượn để tiếp tục ném vào đó? Vì họ nghĩ rằng mình đã tìm ra một công thức chiến thắng, lần này họ sẽ thắng cho dù liên tiếp các lần trước đều thua. Cái họ cần chỉ là một cơ hội (và sau đó lại cần thêm một cơ hội)
Tương tự khi gặp một giao dịch thua nếu chúng ta đơn giản nghĩ rằng chúng ta đã tìm ra một công thức thành công, chúng ta sẽ thắng vào lần kế tiếp và tiếp tục giao dịch với số tiền nhiều hơn. Nếu may mắn chiến thắng chúng ta lại tiếp tục giao dịch với số tiền nhiều hơn nữa. Kết cục gần như chắc chắn là khi gặp giao dịch thất bại thì đó là lúc số tiền chúng ta giao dịch đã rất lớn. Số tiền đầu tư lớn tới mức có khi chúng ta rời bỏ thị trường và không bao giờ quay lại nữa.
Tâm lý muốn có thành quả nhanh
Một năm, một người chạy bộ như tôi chỉ tham gia vài giải chạy với mục đích là finish trong một khoảng thời gian mục tiêu nào đó. Những khoảng thời gian còn lại là các bài tập lặp đi lặp lại giống nhau ngày qua ngày, nói chung lịch tập của tôi mỗi tuần gần như giống y hệt nhau. Hồi còn sinh viên tôi cũng có may mắn tập vài năm Aikido và một vài tháng Judo, các buổi tập gần như giống y hệt nhau chỉ là các bài tập cơ bản. Các môn võ khác cũng thế, không có gì mới, tất cả là các động tác lặp đi lặp lại.
Những sự lặp đi lặp lại nhàm chán đó giúp xây dựng nên một nền tảng về thể lực để từ đó có thể thực hiện các cuộc thi đấu cũng như các trận đối kháng. Cơ thể và tâm trí chúng ta vận hành như vậy, càng vội vàng thì bước tiến càng chậm.
Bạn cần coi đầu tư chứng khoán là cái gì đó cực kỳ lâu dài đi theo bạn cho tới khi bạn không còn đủ sức khỏe và tâm trí nữa. Nó không phải là bạn tham gia vài tuần, vài tháng rồi thoát ra khỏi thị trường vì vậy bạn không cần thiết phải nhân đôi nhân ba tài khoản chỉ trong vài tháng. Càng mong muốn thắng thì càng bước chậm.
Bạn nên xây dựng một tâm trạng vui vẻ khi đầu tư. Nó giống như chạy bộ, có lúc bạn sẽ chán nản nhưng về tổng thể bạn vui vẻ. Bọn trẻ con học nhanh vì đầu óc chúng nó rất cởi mở với cái mới, không nhiều định kiến và quy tắc như người lớn. Bạn phải như vậy, coi đó như một môn học ở trường và vui vẻ học với đầu óc cởi mở, sẵn sàng tiếp thu cái mới.
Cho dù giỏi tới mấy thì có lúc bạn sẽ thua
Tham gia đầu tư ai cũng muốn là người thắng, cũng muốn kiếm được tiền. Thua lỗ đánh thẳng vào lòng tự trọng của chúng ta hơn là nỗi mất mát về tài chính. Nhiều lúc ta sẽ nghi ngờ chính bản thân mình, có phải những gì chúng ta xây dựng bấy lâu nay là sai?
Thị trường là tập hợp của những người có các động cơ ra quyết định rất khác nhau vì vậy mà cổ phiếu không phải lúc nào cũng tuân theo đúng logic mà bạn xây dựng. Đôi khi nó tăng bất thường khiến bạn tiếc nuối do không có vị thế, đôi khi nó giảm không phanh khiến tài khoản bạn hao mòn từng giờ.
Bạn ra 10 quyết định mà trong đó có 7 quyết định đúng đó là tốt lắm rồi. Hãy nhanh chóng thoát khỏi vị thế khi bạn nhận ra CP không đi đúng với những gì bạn dự đoán. Lỗ trong các giao dịch sai phải càng ít càng tốt; lợi nhuận sinh ra một phần từ việc bạn giảm thiểu khoản lỗ trong các giao dịch sai.
Sợ hãi và hy vọng
Khi bạn cự kỳ tin rằng thị trường đang vào uptrend và cp của bạn sẽ tăng thì dường như mọi thứ diễn ra ngược lại. Khi bạn sợ hãi thoát ra mọi vị thế thì có khi cp cứ tăng vùn vụt.
Từ khi phát hiện ra điều này, tôi thường sẽ có xu hướng làm ngược lại. Khi các youtuber tỏ vẻ bi quan thì khả năng những ai muốn bán thì đã bán hết rồi, lực bán không còn thì thị trường và CP cứ từ từ đi lên. Rồi có một phiên cao trào, các youtuber lại đầy lạc quan hô hào mua còn này con kia, lúc đó lại ngược lại, thị trường giảm, cp giảm.
Giống như bây giờ, thời hạn 3 tháng đàm phán thuế đối ứng đang tới gần; mọi người ai cũng tâm lý phòng thủ nắm tiền để trực chờ một cú sập của thị trường. Nhưng thị trường và cp vẫn cứ từ đi lên làm cho các nđt đang cầm tiền sốt ruột. Rồi tới khi sợ hãi bị bỏ rơi làm cho họ ra các quyết định mua thì cũng là lúc thị trường mới thực sự sập.
Chúng ta sợ mất tiền, chúng ta sợ bị bỏ lỡ cơ hội, chúng ta sợ rất nhiều thứ. Cùng với đó chúng ta hy vọng, hy vọng rằng cp mình nắm giữ sẽ tiếp tục tăng, hy vòng cp mình đang lỗ sẽ tăng trở lại để mình hết lỗ. Hy vọng cũng nguy hiểm như sợ hãi, khi cp đã đạt mục tiêu lợi nhuận thay vì bạn đi chốt lời thì bạn lại giữ lại với hy vọng là nó sẽ tăng tiếp để rồi bạn thấy khoản lãi đó lại trở thành lỗ.
Lúc nào mà bạn cắt lỗ mặt không biến sắc ấy là lúc bạn đã có được khả năng của một nđt chuyên nghiệp. Đừng sợ mất tiền vì tiền mất rồi sẽ kiếm lại.
Trạng thái Flow
Trạng thái dòng chảy (Flow) là trạng thái con người đắm chìm và cảm thấy hạnh phúc trong hoạt động mà họ đang thực hiện. Họ cảm thấy tràn trề sự tự tin, cảm giác không đủ thời gian, cảm thấy mình thực sự hiệu quả. Tôi nghĩ các lãnh đạo doanh nghiệp hay các nguyên thủ quốc gia làm ngày làm đêm sẽ luôn ở trạng thái này vì nếu không chắc họ đã bỏ cuộc từ lâu rồi.
Trong chạy bộ hay trong viết lách có những lúc tôi cũng rơi vào trạng thái như vậy. Bạn chắc cũng đã nhiều lần có những khoảng thời gian như vậy. Trong đầu tư chứng khoán cũng vậy, khi rơi vào trạng thái này bạn thấy rằng 1 giờ trôi qua giá trị hơn cả ngày hôm qua bạn làm việc.
Theo tác giả cuốn sách Finding Flow” thì cần có các điều kiện sau để có thể ở trong trạng thái Flow:
- Mục tiêu rõ ràng: Bạn cần có mục tiêu cụ thể và rõ ràng trong hoạt động mà bạn đang thực hiện. Điều này giúp bạn tập trung và biết được hướng đi của mình.
- Cân bằng giữa thử thách và kỹ năng: Tình huống phải có mức độ thử thách phù hợp với kỹ năng của bạn. Nếu thử thách quá cao so với kỹ năng, bạn có thể cảm thấy lo lắng. Ngược lại, nếu thử thách quá thấp, bạn có thể cảm thấy nhàm chán.
- Tập trung và chú ý: Bạn cần có khả năng tập trung cao độ vào nhiệm vụ mà bạn đang thực hiện. Điều này giúp loại bỏ những yếu tố gây phân tâm.
- Phản hồi tức thì: Việc nhận được phản hồi ngay lập tức về hiệu suất của bạn giúp bạn điều chỉnh và cải thiện trong quá trình thực hiện.
- Cảm giác kiểm soát: Bạn cần cảm thấy có khả năng kiểm soát hoạt động và kết quả của nó, điều này tạo ra sự tự tin và động lực.
- Mất cảm giác về thời gian: Khi ở trong trạng thái flow, bạn có thể quên đi thời gian và không còn cảm thấy cần thiết phải chú ý đến những yếu tố bên ngoài.
- Sự tham gia hoàn toàn: Bạn phải hoàn toàn tham gia vào hoạt động, không chỉ về thể chất mà còn về tinh thần.
Lý thuyết thì đơn giản vậy và bạn chỉ có thể có được khi bạn đã có một trình độ nhất định nào đó. Giống như vừa mới chạy bộ, làm thế nào bạn có thể vừa chạy vừa thiền khi mà cả cơ thể bạn đang phản ứng ầm ĩ như sắp toi tới nơi. Chỉ khi bạn có một nền tảng tốt thì bạn mới có thể vừa chạy vừa cảm thấy mình như đang thiền dược.
Khi chạy bộ rất dễ rơi vào trạng thái thiền vì ta chẳng thể vừa chạy vừa đọc email được. Chúng ta chỉ tập trung duy nhất vào một việc là chạy; bạn cô lặp với phần còn lại với thế giới nhờ vậy bạn dễ dàng rơi vào trạng thái thiền. Để ở trong trạng thái flow bạn phải tập trung cao độ vào việc mình làm, loại bỏ toàn bộ những thứ xung quanh gây xao nhãng. Về tâm sinh lý thì con người có xu hướng đa nhiệm, làm nhiều việc một lúc, đặc biệt là ở phụ nữ. Bạn cần làm ngược lại, làm duy nhất một việc toàn tâm toàn ý.
Mỗi quyết định đầu tư là sự pha trộn của lý trí và cảm xúc; bạn biết quan sát và điều khiển cảm xúc của mình cùng với liên tục bổ sung kiến thức và kỹ năng thì kiểu gì bạn cũng sẽ thành công trên con đường này.
Tôi nghĩ một trong những sai lầm căn bản của chúng ta là nghĩ tương lai cũng sẽ giống quá khứ vì vậy càng ngày càng đặt cược cao hơn sau mỗi lần thắng. Ví dụ bạn mua cp 1000cp Ceo giá 10.000đ; tổng vốn là 10 triệu. Sau vài ngày, giá đã lên 10500đ, bạn lãi 500.000đ. Lúc này bạn nghĩ rằng giá mình mua 10.000cp thì sẽ lãi 5tr đồng. Giả sử may mắn bạn có lãi ở lần mua 10.000cp; bạn sẽ lại nghĩ rằng giá mình có 100.000cp thì mình đã lãi 50 triệu. Bạn sẽ đoán được kết quả kiểu gì cũng sẽ một lần thua và lần thua cuối này sẽ lấy đi toàn bộ số tiền đã thắng cộng vốn trước đó.
Logic cực kỳ đơn giản nhưng khi ở trong cuộc bạn sẽ cực khó nhận ra. Lúc đó bạn cực kỳ tự tin vì thấy phán đoán của mình đã đúng. Cảm xúc tham lam lúc đó che mờ lý trí của bạn khiến bạn quyết định đầu tư lớn hơn sau mỗi lần thắng.
Trong kinh doanh nói chung cũng thế. Ở quy mô nhỏ mọi thứ cực kỳ đơn giản. Ví dụ bạn mua 50kg cam ở vườn giá 10.000đ và chở lên thành phố bán giá 15.000đ. Có thể bạn sẽ thành công nhưng với 100kg vấn đề lại hoàn toàn khác. Cũng như việc bạn mở một quán cafe vỉa hè thấy thắng quyết định thuê hẳn một mặt bằng mở quán cafe nhằm bán nhiều cốc hơn với giá cao hơn. Quy mô lớn sẽ kéo theo những vấn đề mởi mà quy mô nhỏ không có; các vấn đề giống nhau thì vấn đề của quy mô lớn cũng phức tạp hơn vấn đề của quy mô nhỏ.
Việc bạn tung một đồng xu ra mặt xấp hay mặt ngữa có phụ thuộc vào cảm xúc của bạn không? Tất nhiên là không; nó cũng chẳng phụ thuộc vào lần tung trước đó cũng như nhiều lần trước đó. Mỗi lần tung là một lần hoàn toàn mới, hoàn toàn độc lập.
Ta không thể bảo nó phải ra xấp. Nhưng trong đầu tư nhiều khi ta lại có tư duy như vậy. Ta chỉ có một suy nghĩ là ta sẽ thắng, mà không có suy nghĩ ngược lại là nếu thua thì sao? Ta kỳ vọng cp sẽ từ giá 10.000đ lên 12000đ trong 2 tháng; và tưởng tượng ra khoản lãi đó sẽ càng lớn nếu càng mua nhiều ở giá 10.000đ. Với ý nghĩ đó ta sẽ cố gắng hiểu sai các biểu đồ kỹ thuật. Biểu đó cho tín hiệu bán thì ta lại mua; biểu đồ cho tín hiệu đảo chiều giảm ta vẫn cầm hàng.
Đầu tư là bài toán xác suất; với sự tăng tiến của năng lực ta gia tăng % thắng để nó càng ngày càng cao. Nếu không có năng lực; cũng không gia tăng năng lực rồi cộng với sự tưởng tượng về một khoản lãi cao ngất thì con đường của sự mất tiền đã bày ra sẵn.
Vì là bài toán xác suất nên ta cần tư duy theo hướng: bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra. Một cái gì đó theo bạn cực kỳ vô lý có khi lại sẽ xảy ra. Ta cho rằng với những chỉ báo đẹp như vậy thì ắt nói phải tăng, nhưng thực tế nó lại không tăng. Vì nó không tăng nên ta sốt ruột, ngày mở bảng mấy lần, lần nào cũng rầu rĩ hỏi tại sao nó không tăng?
—-Lỗi nhận thức: Thiên kiến niềm tin mù quáng và lỗi xử lý nhận thức—-
