Giống như kinh tế học có nhiều trường phái thỉ Quản lý danh mục đầu tư cũng có nhiều lý thuyết. Mỗi lý thuyết xuất hiện trong từng thời kỳ phù hợp với thời kỳ đó; khi lịch sự thay đổi thì lại sinh ra lý thuyết mới phù hợp hơn. Mỗi lý thuyết có cái hay và cái dở riêng mà ta có thể học hỏi được.
Lý thuyết danh mục đầu tư hiện đại (Modern Portfolio Theory – MPT) ra đời vào những năm 1950 dựa trên nền tảng lý thuyết của Harry Markowitz
Trước khi lý thuyết này ra đời thì các NĐT thường không nhìn tổng thể danh mục đầu tư mà chỉ đánh giá một cách riêng lẻ mỗi tài sản. Ví dụ như bạn sở hữu 4 cổ phiếu A,B,C,D dựa trên việc đánh giá riêng từng CP đó. MPT sẽ yêu cầu bạn phải đánh giá trên tổng thể để giảm thiểu rủi ro. Nếu như cổ phiếu A,B,C,D có mối tương quan ngược chiều nhay thì nó sẽ triệt tiêu rủi ro của nhau.
Nếu cả 4 cp đều là cp bất động sản thì hành vi của 4 cp này sẽ có tương quan giống nhau; khi một sự kiện không tốt cho BĐS xảy ra thì cả 4 cp này sẽ giảm. Nhưng nếu trong 4cp này bạn chọn ra cp A là bđs dân cư, cp B là bđs khu công nghiệp, cp C là bán lẻ, cp D là chứng khoán thì bạn đã phân tán rủi ro ra.
Tương tự nhìn rộng ra nếu khoản đầu tư của bạn 100% là bất động sản thì có thể bạn đã bỏ lỡ sóng vàng hay chứng khoán. Khi thị trường bất động sản vào giai đoạn tích lũy (như hiện nay) nó sẽ đi ngang với thanh khoản thấp. Bạn sẽ không thể có lợi nhuận trong thời gian dài và cũng rất khó bán đi.
MPT cho rằng một nhà đầu tư có lý trí sẽ có hành vi sau:
- Phân bổ lợi nhuận: Trong một kỳ đầu tư, NĐT phân bổ lợi nhuận trên các tài sản đầu tư bằng cách định lượng mức độ sinh lời kỳ vọng dựa trên phân bổ xác suất thống kê.
- Tối ưu hóa lợi ích: NĐT tối ưu hóa lợi ích thông qua đường bàng quan thể hiện mức độ hữu dụng cận biên giảm dần của tài sản.
- Rủi ro mang tính biến động: NĐT định lượng rủi ro bằng phương sai và độ lệch chuẩn của các mức sinh lời kỳ vọng.
- Lợi nhuận/Rủi ro: NĐT đưa ra quyết định dựa vào xem xét và đánh giá lợi nhuận và rủi ro của cơ hội đầu tư.
- Mức ngại rủi ro: Với cùng mức sinh lời như nhau, NĐT lựa chọn cơ hội đầu tư có mức độ rủi ro thấp hơn. Với cùng mức rủi ro như nhau, NĐT lựa chọn cơ hội đầu tư có mức độ sinh lời cao hơn.
Đường biên hiệu quả (efficient frontier)
Trong tiêu dùng có đường bàng quan thể hiện việc một người với một số tiền cố định lựa chọn tiêu dùng giữa hai mặt hàng A và B. Hai mặt hàng A và B có mức giá khác nhau và mức độ thỏa mãn khi tiêu dùng khác nhau. Các điểm trên đường bàng quan sẽ có tổng lợi ích bằng nhau (khi kết hợp giữa giá và lợi ích nhận được).
Trong đầu tư theo danh mục cũng có đường bàng quan, giả định có hai cổ phiếu X và Y (hoặc hai hình thức đầu tư như trái phiếu và cổ phiếu). Mỗi cỏ phiếu có kỳ vọng lợi nhuận và mức độ rủi ro khác nhau. Ví như cổ phiếu X có khả năng sinh lời thấp nhưng rủi ro thấp và cổ phiếu Y có khả năng sinh cao nhưng rủi ro cũng cao.
Các điểm trên đường biên hiệu quả (đường bàng quan) là sự kết hợp giữa X và Y với một số vốn cố định. Ví dụ bạn có 100 triệu dự định đầu tư trong 1 năm, bạn phân bổ mua cổ phiếu X và Y như thế nào? Các điểm nằm trên đường biên là sự kết hợp tạo ra danh mục tối ưu. Mỗi điểm A và D sẽ có rủi ro khác nhau và lợi nhuận nhận được kỳ vọng cũng khác nhau; tổng lại lợi ích bằng nhau. Các điểm nằm trên đường biên là điểm tối ưu.
Nếu NĐT chọn danh mục kết hợp nằm bên trái đường biên: Lợi nhuận thấp hơn, rủi ro thấp hơn nhưng sẽ không tối ưu. NĐT có thể chọn các điểm nằm trên đường biên hiệu quả mà có lợi ích cao hơn trong khi rủi ro vẫn vậy.
Nếu NĐT chọn danh mục kết hợp nằm bên phải đường biên: Lợi nhuận cao hơn, rủi ro cao hơn nhưng sẽ không tối ưu. NĐT có thể chọn các điểm nằm trên đường biên hiệu quả mà có rủi ro thấp hơn trong khi lợi nhuận vẫn vậy.
Vấn đề của đường cong hiệu quả là việc đo lường lợi ích và rủi ro là không giống nhau với mỗi người. Với người thích an toàn họ sẽ đánh giá cao việc rủi ro thấp vì vậy sẵn sàng lựa chọn các điểm bên trái trong khi có những người lại thích lợi nhuận cao và chấp nhận rủi ro lại chọn bên phải. Tương tự đường bàng quan của người tiêu dùng cũng khác nhau vì cảm nhận về lợi ích khi tiêu dùng hàng hóa của mỗi người là khác nhau. Điều này sẽ tạo lên một tập hợp đường cong hiệu quả (thay vì một đường duy nhất)
Đường biên hiệu quả giúp ta có một cái nhìn về việc tạo ra một danh mục đầu tư hài hòa giữa lợi nhuận và rủi ro cũng như việc bạn không thể ưu tiên lựa chọn hàng hóa có mức độ hưởng thụ cao mà quên đi cái giá phải bỏ ra.
Trong thực tế hiện nay:
Người VN chúng ta là những người rất e ngại rủi ro; nếu họ thực hiện một việc đó rủi ro chẳng qua là họ không ý thức được là mình đang làm gì. Chúng ta sinh ra ở đâu thì lớn lên ở đó, làm ở đâu thì làm tới khi người ta đuổi việc. Rời xa rủi ro khiến chúng ta không nhận được các trải nghiệm cuộc sống mà vốn di ta chỉ sống được một lần. Cuộc sống không như trò chơi, bạn không thể chơi lại trò chơi với một mạng mới.
Ví dụ như việc chạy trail của tôi. Gần Như 100% những người không chạy bao giờ nghe nói tới đều gàn lại. Tôi lại mất công giải thích rằng rủi ro chỉ tới khi người ta không ý thức được người ta đang làm gì và không chuẩn bị đủ năng lực để tránh rủi ro mà thôi. Một người chưa bao giờ luyện tập bỗng một ngày đẹp trời chạy 10km hết tốc lực thì có rủi ro ít hơn một người có 2 năm luyện tập chạy một giải marathon 42km không?
Việc bạn chạy một giải trail 42km chưa chắc đã ít rủi ro hơn việc tôi chạy một giải trail 160km. Đầu tư chứng khoán không giống như việc bạn mua một tờ vietlot. Một là cơ hội thắng phụ thuộc phần lớn vào bạn và một cơ hội thắng không phụ thuộc vào bạn.
Trên TTCK sẽ có rất nhiều cổ phiếu, có những cổ phiếu an toàn cho lợi nhuận vừa phải và rủi ro cũng vừa phải, thường nó là những cp bluechip. Bạn không thể nhân đôi nhân ba tài khoản bằng cách nắm giữ HPG hay VCB nhưng bạn cũng không thể nhắm mắt mua một cp penny nào đó. Luôn có một nhóm NĐT nào đó săn đón các cp đang bị định giá rất thấp, không ai quan tâm để mua vào đợi chờ hàng năm trời nhằm nhân nhiều lần tài khoản của họ.
Để tối ưu đầu tư bạn sẽ phải chấp nhận rủi ro lựa chọn các cổ phiếu có tiềm năng nhân nhiều lần tài khoản thông qua việc phân tích có lý trí.