Kinh tế học (P33: Độc quyền mua)

18
752

Thị trường là nơi mà người mua và người bán gặp nhau. Các đối tượng tham gia thị trường là doanh nghiệp với vai trò mua ở thị trường yếu tố đầu vào và bán ở thị trường yếu tố đầu ra. Người lao động tham gia thị trường với vai trò bán ở thị trường đầu vào và mua ở thị trường đầu ra. Nhưng bên cạnh người lao động thì nhà cung cấp của doanh nghiệp cũng có thể là doanh nghiệp mà khách hàng của doanh nghiệp cũng có thể là doanh nghiệp.

Tâm lý chung của người bán là muốn tham gia vào thị trường cạnh tranh không hoàn hảo, độc quyền bán để có thể bán giá cao. Tâm lý người mua là muốn mua hàng ở thị trường cạnh tranh hoàn hảo hoặc là độc quyền mua để có thể mua giá thấp.

Hầu hết các DN ngày nay bán hàng mà mình SX thông qua kênh phân phối tới người tiêu dùng không phải do mình sở hữu  đó là các siêu thị, trung tâm thương mại, chợ truyền thống,…Rất ít người ngày nay tự sản xuất và tự mang đi bán hàng tới người tiêu dùng.

Một DN bất kỳ sẽ nằm trong tổng thể các yếu tố như sau:

doanh nghiep

Doanh nghiệp phải mua các yếu tố sản xuất ở đầu vào, đó có thể là cá nhân hoặc từ một doanh nghiệp khác. Ở đầu ra Doanh nghiệp sẽ bán hàng của mình tới tay người tiêu dùng hoặc cho một doanh nghiệp khác. Hàng hóa đầu ra của doanh nghiệp cũng có thể là hàng hóa thành phẩm, bán thành phẩm, nguyên vật liệu, dịch vụ,…

Ở đầu vào hay đầu ra DN sẽ tham gia vào các thị trường có thể rất khác nhau:

TT doc quyen mua

Trong bất cứ thị trường nào cũng tuân theo quy luật sau:

  • Khi giá tăng lên thì người mua muốn mua ít đi và người bán muốn bán nhiều hơn. Vì vậy, đường cầu  dốc xuống và đường cung dốc lên.
  • Người bán hay người mua đều quyết định sản lượng tại điểm mà chi phí cận biên bằng với lợi ích cận biên.

Người mua sẽ mua sản lượng tại điểm mà giá một đơn vị hàng hóa mua thêm bằng với lợi ích đạt được khi sử dụng hàng hóa đó. Người bán sẽ bán sản lượng tại điểm mà giá bán ra bằng với chi phí sản xuất ra hàng hóa đó. ( Người bán và mua đều quyết định ở điểm biên)

hanh vi nguoi ban va mua dungiso

Trong hình trên ta thấy chi tiêu cận biên ME song song với trục sản lượng có nghĩa là giá mỗi đơn vị mua thêm không đổi. Tuy nhiên lợi ích có thêm được từ mỗi đơn vị mua thêm lại giảm dần nên MU là đường dốc xuống, nó chính là đường cầu. Một số nơi gọi là lợi ích biên MU là giá trị biên MV (Marginal Value) để phân biệt với lợi ích của người tiêu dùng.

Đường doanh thu cận biên MR song song với trục sản lượng vì giá mỗi đơn vị bán ra thêm không đổi nhưng chi phí để sản xuất thêm mỗi đơn vị hàng hóa lại tăng thêm vì vậy đường chi phí cận biên MC dốc lên.

Đường Cung của hãng độc quyền mua

Khi nghiên cứu độc quyền bán ta nghiên cứu đường cầu. Khi nghiên cứu hãng độc quyền mua ta nghiên cứu đường cung. Trong các phân tích dưới tôi sẽ làm song song cả hai loại để ta dễ hình dung:

Đường cầu của hãng độc quyền bán

Vì tăng giá bán sẽ làm giảm sản lượng bán được nên đường cầu của hãng độc quyền bán tuân theo quy luật dốc xuống. Vì rằng chỉ một mình mình một thị trường nên đường doanh thu trung bình AR của hãng cũng trùng với đường cầu. AR = TR/Q.

Khi hãng tăng giá từ P1 tới P2 thì giá toàn bộ sẽ đều tăng tương ứng (giống như giá điện) nên doanh thu cận biên sẽ nằm dưới đường cầu.
duong cung cua hang doc quyen ban

 

Đường cung của hãng độc quyền mua

Trong thị trường độc quyền mua, đường cung của thị trường cho biết sản lượng mà nhà sản xuất định bán ra là hàm số của giá mà người mua chi trả. Khi người mua chi trả giá cao hơn thì sản lượng mà NSX định bán ra cũng cao hơn do thấy có lãi hơn. Khi giá người mua giảm đi thì sản lượng sx cũng giảm đi vì kém lãi hơn. Vì vậy đường cung của thị trường là đường dốc lên.

Vì cả thị trường có một mình hãng độc quyền mua nên đường cung sẽ trùng với chi tiêu trung bình AE ( AE = TE/Q : bằng tổng chi tiêu chia cho sản lượng). Khi người mua quyết định mua thêm một đơn vị hàng hóa làm tăng giá phải chi trả cho tất cả ( AE ) do vậy đường chi tiêu biên ME sẽ nằm trên đường chi tiêu trung bình AE. Đường chi tiêu biên ME về toán học là đạo hàm của đường Tổng chi tiêu AE.

Quyết định sản lượng mua của hãng độc quyền mua

san luong cua doc quyen ban

Hãng độc quyền mua hay bán đều quyết định dừng tại đơn vị hàng hóa mà chi phí biên bằng với lợi ích biên. Ở hình trên trong đồ thị của hãng độc quyền mua, hãng sẽ quyết định mua tại sản lượng Q là giao của ME và MU ở mức giá thấp hơn P1 thay vì P2. Sản lượng này cũng thấp hơn sản lượng cân bằng Q2.

Tóm lại nhờ độc quyền, người bán độc quyền sẽ bán được giá cao hơn giá cân bằng (trong TT cạnh tranh) ở sản lượng thấp hơn sản lượng cân bằng. Người mua độc quyền sẽ mua với giá thấp hơn giá cân bằng (trong TT cạnh tranh) ở sản lượng cũng thấp hơn sản lượng cân bằng.

Sức mạnh độc quyền

Hãng cạnh tranh hoàn hảo không có sức mạnh thị trường hãng buộc phải đặt giá bằng chi phí cận biên.

Hãng độc quyền bán lại có thể bán cao hơn giá tại điểm cân bằng P2, có nghĩa là bán tại điểm A (giá P1 ) thay vì tại điểm C. L= (P1-P2)/P1 gọi là sức mạnh độc quyền bán của hãng độc quyền bán, thể hiện khả năng bán cao hơn bao nhiêu so với giá tại điểm cân bằng (trong TTCC HH)

hang doc quyen ban

Hãng độc quyền mua có thể mua thấp hơn giá tại điểm cân bằng P2, có nghĩa là mua tại điểm C (giá P1) thay vì tại điểm A. L = (P2-P1)/P1 gọi sức mạnh độc quyền mua (Thế lực độc quyền mua) của hãng độc quyền mua, thể hiện khả năng mua thấp hơn bao nhiêu so với giá tại điểm cân bằng (Trong TTCC HH)

Độc quyền mua cũng gây ra khoản mất không như độc quyền bán khi mà NSX không sản xuất ở sản lượng cân bằng. Hãng độc quyền bán lấy một phần thặng dư của người mua, Hãng độc quyền mua lấy một phần thặng dư của người bán.

Độc quyền bán thường kéo theo độc quyền mua:

Nếu một hãng độc quyền bán bán ra hàng hóa được sản xuất từ những nguyên liệu rất đặc thù mà những nhà sản xuất khác không dùng tới thì nhiều khả năng nó lại trở thành độc quyền mua. Ở vị thế vừa độc quyền mua vừa độc quyền bán nó sẽ chiếm thặng dư của cả khách hàng đầu ra lẫn nhà cung cấp đầu vào.

Ví dụ nếu như cả nước Việt Nam chỉ có một chuỗi rạp chiếu phim của Loteria. Các nhà phân phối phim khi bán ở VN chỉ có thể bán được cho Loteria, các khán giả yêu quý chỉ có thể tới Loteria để xem phim. Vậy Loteria đã trở thành hãng độc quyền bán và mua trên thị trường VN. Nó bán vé cao hơn so với giá hiện nay và mua rẻ hơn so với giá hiện nay.

EVN là độc quyền bán điện trên thị trường Việt Nam. EVN dùng nhiều hàng hóa rất đặc thù của ngành điện nên EVN trở thành cả độc quyền mua trên thị trường VN ở một sản phẩm cụ thể.

Độc quyền bán gặp độc quyền mua

EVN là độc quyền mua trên thị trường VN cho sản phẩm A. Nhưng A này lại chỉ được cấp bởi duy nhất một doanh nghiệp X. Vậy xảy ra tình huống độc quyền bán gặp độc quyền mua. Hai hãng đều có tâm lý của nhà độc quyền, muốn được hưởng lợi cao nhất có thể. Hai hãng sẽ cùng tìm cách phá vỡ thế độc quyền của đối phưong. Tuy nhiên, ở trường hợp của EVN khả năng cao là phần thiệt về phía độc quyền mua vì EVN có thể đẩy giá lên cao ở phía bán để bù vào và vì hàng hóa của một hãng duy nhất nên không thể kiểm soát được chi phí của EVN.

 

Liệu có tình huống có nhiều người mua nhưng vẫn có độc quyền mua không?

Thực tế là vẫn có, nguyên nhân là do cấu kết của những người mua lại với nhau. Các người mua có thể cạnh tranh nhau ở đầu ra nhưng họ tìm cách nói chuyện với nhau để cùng nhau ngồi lại đạt lợi thế của độc quyền mua.

A và B cấu kết nhau bằng cách:

Mối liên kết chủ sở hữu: A và B được chung một ông chủ hoặc cổ đông lớn của A cũng là cổ đông lớn của B.

Trong một hiệp hội : A và B cùng trong một hiệp hội ngành nghề ví dụ như hiệp hội ngành thép, ngành may mặc, ngành xăng dầu, ngành than, hội doanh nghiệp trẻ,…

Kết hợp với nhau trong một liên danh, các đối tác chiến lược, hoặc thỏa thuận phân chia đầu ra để tránh cạnh tranh.

Giờ đây thay vì các nhà cung cấp có thể bán cho A hoặc B thì họ chỉ có thể bán cho A và B. Họ sẽ phải bán thấp hơn so với trường hợp có cạnh tranh.

Mua chung, nhóm chung, hotdeal,… bản chất chính là tập hợp các người mua riêng lẻ lại với nhau để có thể mua với giá tốt hơn. Nếu như tất cả người mua đều mua qua hotdeal thì hotdeal trở thành độc quyền mua và nó có sức mạnh độc quyền.

Siêu thị Big C cũng tập hợp những người mua lại với nhau. Với sản lượng lớn nó sẽ có sức mạnh đàm phán với các nhà cung cấp của nó.

 

 

Thuật ngữ viết tắt trong entry này

AE: Average Expenditure : Chi tiêu trung bình

TE: Total Expenditure: Tổng chi tiêu

ME: Marginal Expenditure : Chi tiêu cận biên ( Chi tiêu biên )

AR: Average Revenue : Doanh thu trung bình

MR: Marginal Revenue : Doanh thu cận biên ( Doanh thu biên)

MU: Marginal Utility : Lợi ích biên

Comments

comments

18 COMMENTS

    • Tối hôm qua xem tivi thấy facebook cử đoàn đại diện cấp cao sang gặp Bộ trưởng TTTT Trương Minh Tuấn. Tầm như Zukerburg có sang thì chắc phải gặp cỡ thủ tướng. Ngày nay quy một của một doanh nghiệp còn hơn cả GDP của một quốc gia có thể điểm tên khá nhiều như Apple, Samsung, Facebook, Google, Microsoft….

      Mỗi một công ty làm vua một vùng và đối thủ của nó chỉ gọi là tô điểm vào bức tranh giúp cho DN đó không vi phạm luật chống độc quyền mà thôi.

      Độc quyền tập đoàn ngày nay khác với trước đây. Trước đây độc quyền tập đoàn thường đi kèm với tích tụ tư bản với quy mô vốn của công ty vô cùng lớn. Rào cản thâm nhập cao, rào cản rời khỏi cũng cao nên chỉ có một vài công ty lớn dẫn dắt ngành và thường là trong phạm vi một quốc gia. Ngày nay độc quyền tập đoàn mang phạm vi toàn thế giới, phát triển và rào cản đều dựa vào công nghệ.

      Một công ty có thể nhanh chóng trở nên khổng lồ nếu như đón đầu được công nghệ ví dụ như mạng xã hội của facebook, google với công nghệ thực tại ảo, trí tuệ nhân tạo, xe tự lái,….Tuy nhiên, ta thấy là cái tên nào cũng đang đầu tư rất nhiều cho nghiên cứu phát triển. Một công ty mới mở sẽ không thể cạnh tranh nổi về mảng nghiên cứu phát triển với công ty lớn đó, các công ty đó sẽ dần là các công ty dẫn dắt nền công nghệ và cả kinh tế của thế giới.

      Tóm lại có thể thấy thực trạng như sau:
      – Cùng với toàn cầu hóa, độc quyền tập đoàn mang tính toàn cầu thay vì một quốc gia vùng lãnh thổ như trước đây.
      – Cùng với sự phát triển của công nghệ thì rất nhiều tập đoàn mới nổi trong giai đoạn 2005-2020; theo thời gian các tập đoàn này sẽ gần như độc quyền mảng nghiên cứu phát triển, sẽ ngày càng nắm chắc vị thế độc quyền tập đoàn của nó. Sự khác biệt dựa vào năng lực phát triển công nghệ, không còn là vì vốn, ưu đãi của chính phủ,.. như trước đây.
      – Quy mô tập đoàn đang ngày càng lớn, thậm chí tương xứng với quy mô của một quốc gia vì vậy tiếng nói của nó không những chỉ trong phạm vi kinh tế mà còn là chính trị.

      Túm lại cùng với sự phát triển của thế giới thì tập đoàn cũng có những phát triển của riêng nó mang đặc điểm tương ứng.

      thanks.

  1. Gửi ad
    E muốn hỏi phá thế độc quyền có phải là đưa về trạng thái cân bằng trong TTCT HH ko ạ?
    Trong TH độc quyền bán gặp độc quyền mua của EVN, a có thể giải thích thêm ko ạ? :((
    E cảm ơn a nhiều ạ.

    • Dear em;
      Có các điều kiện để một thị trường được công nhận là thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Vì vậy đối với các thị trường không phải là TTCCHH muốn trở thành TTCCHH phải thay đổi để thỏa mãn các điều kiện đó.

      Với việc toàn cầu hóa như ngày nay thì việc một công ty nào đó độc quyền bán một sản phẩm nào đó là rất hiếm. Vì thường một sản phẩm nào đó đều sẽ có nhiều sản phẩm thay thế (mặc dù có thể không tốt bằng). Do vậy trường hợp độc quyền bán gặp độc quyền mua lại càng vô cùng hiếm gặp. Nếu có chỉ là những tình huồng tình thế nhỏ lẻ ví dụ như:
      – Nâng cấp sản phẩm đã mua, mua linh phụ kiện thay thế cho sản phẩm đã mua.
      – Do sản phẩm vô cùng xa xỉ khiến cho số người có thể mua giới hạn lại cực thấp. Ví dụ như VNPT bán đấu giá bưu điện hà nội chẳng hạn thì chắc chỉ có vài ông lớn mua, thậm chí chỉ có 1 ông muốn và đủ tiền để mua.
      – Do quy định của chính phủ.
      anh V.D

  2. anh ơi em muốn hỏi là có cách gì để mình có thể độc quyền mua không anh có nghĩa là em muốn làm kiểu như đại lý chính của cty đó toàn khu vực miền bắc hay miền nam đó

    • Dear em;
      Thông thường các nhà sản xuất bán hàng của họ qua kênh phân phối. Tùy thuộc vào năng lực của các công ty mà được xếp thành đại lý cấp 1, cấp 2, cấp 3….

      Mỗi một cấp đại lý sẽ phải chịu một trách nhiệm nào đó nếu muốn được quyền tương ứng, thường đó là áp doanh số hàng năm. Đại lý cấp càng cao thì doanh số phải chịu càng lớn, nó cấu trúc như hình tháp. Tuy nhiên không hẳn là đại lý có quyền định giá bán bao nhiêu thì bán vì nhà sản xuất có thể có chính sách giá đồng nhất cho toàn hệ thống.

      Từ tay không mà muốn trở thành nhà phân phối độc quyền cho một nhãn nào đó là rất bất khả thi vì hãng sẽ phải nhìn vào năng lực của công ty đó xem tới đâu. Vì nếu như họ phân cho cty độc quyền thì ít nhất họ sẽ mất 1 năm không thể bán hàng cho ai trong thị trường đó, chi phí cơ hội cao. thường một cty sẽ phát triển dần từ đại lý cấp thấp lên đại lý cấp cao hơn cho tới khi tới đỉnh của tháp.

      Thông thường độc quyền phân phối chỉ phù hợp cho sản phẩm đặc thù, thị trường hẹp, ngoại nhập, nhãn hàng thương hiệu thấp.

      Nói chung bàn về cái này thì rất rộng em ạ.
      anh V.D

  3. Anh ơi cho em hỏi. Khi đường cung hoàn toàn co giãn, nếu chính phủ đặt giá trần có gây ra DWL không ạ? Còn trường hợp không co giãn thì sao?

  4. A ơi cho e hỏi tại sao độc quyền mua không phải là doanh nghiệp duy nhất mà vẫn có thế lực độc quyền ạ ?

    • Dear em;

      Em đứng vị trí người bán cho người mua để tự hỏi Tại sao mình lại phải bán cho họ để bị họ ép giá mà không bán cho người khác?

      Chắc em nghe thời sự thấy nông dân bị thương lái ép giá, người nuôi bò sữa bị nhà máy sữa ép giá, công nhân (hàng hóa sức lao động) bị nhà máy bắt làm thêm giờ với mức lương thấp…

      Một công nhân có thể bán sức lđ cho một nhà máy khác chứ vì có rất nhiều nhà máy cơ mà? Ai chẳng có nhu cầu uống sữa vậy tại sao người nuôi bò cứ phải bán cho nhà máy sữa, nông dân cứ phải bán cho thương lái?

      Độc quyền mua hay độc quyền bán trong cuộc sống là phổ biến; trường hợp có thị trường cạnh tranh hoàn hảo là hiếm lắm.

      anh V.D

    • Dear em;
      Chữ “Thế lực” trong “Thế lực độc quyền” dễ bị hiểu nhầm là ám chỉ hãng độc quyền và câu hỏi sẽ thành “Tại sao hãng độc quyền phải trả giá”.

      “Thế lực dộc quyền” là tên gọi khác của “Sức mạnh độc quyền”. Độc quyền gây ra khoản mất không về phúc lợi. Người phải trả giá trong tình huống này là đứng trên tổng thể xã hội và người mua hay bán cho nhà độc quyền, cá nhân nhà độc quyền không mất gì cả vì họ làm ít hơn mà lãi nhiều hơn (sản xuất ít hơn sản lượng cân bằng).

      Nếu nhà độc quyền có mất mát thì mất mát về dài hạn. Khi những nhà cung cấp của hãng độc quyền mua liên tục bị thiệt thòi thì số công ty gia nhập vào thị trường này càng ngày càng ít đi song song với số cty không trụ được phải rời bỏ. Khi số công ty cung cấp ít đi thì áp lực cạnh tranh giảm xuống khiến cho giá có thể tăng lên mà chất lượng thì có thể giảm đi.

      anh V.D

  5. Anh ơi làm thế nào để hiểu được cái đồ thị kia ạ, em nhìn hoa hết cả mắt. Về bài phân tích thì em đã rõ về độc quyền bán và độc quyền mua nó như thế nào rồi, có mỗi cái đồ thị là em nhìn khồn ra thôi.

    • Công thức toán, đồ thị, bảng biểu là 3 cách trình bày phổ biến trong Kinh tế học bên cạnh lập luận bằng chữ thông thường. Mỗi khái niệm như đường cầu, đường cung, đường doanh thu, đường chi phí, chi phí biên, doanh thu biên, lợi ích biên,…. đều được đại diện bởi một hàm toán học tương ứng với một đồ thị.
      Mỗi thông số đó lại có mối quan hệ với nhau ví dụ như đạo hàm tổng doanh thu thì ra doanh thu biên, đạo hàm tổng chi phí ra chi phí biên,…Doanh thu thì bằng giá nhân sản lượng,….
      Em có thể tham khảo 3 bài toán trong kinh tế để có nền kiên thức cơ bản:
      http://chienluocsong.com/toan-trong-kinh-te-p1-ham-so/
      http://chienluocsong.com/toan-trong-kinh-te-p2-dao-ham-va-vi-phan/
      http://chienluocsong.com/toan-trong-kinh-te-p3-tich-phan/

      Nếu chưa hiểu cụ thể chỗ nào thì hỏi anh sẽ làm rõ hơn chỗ đó.
      thanks em đã quan tâm.

LEAVE A REPLY