Kinh tế học (P15: Tính chất độc quyền của siêu thị)

5
2471

Trước năm 1997 có lẽ chúng ta chưa có khái niệm gì về cụm từ siêu thị. Thời điểm đó nơi bán nhiều thứ nhất được gọi là hiệu tạp hóa và bạn chỉ có thể sờ vào sản phẩm khi đã trả tiền cho nó. Thói quen tiêu dùng tại thời điểm đó là cần thực phẩm thì ra chợ cóc, các nhu cầu còn lại thì được bán dọc các cửa hàng mặt đường.

Sau 1997 khi các đại siêu thị như metro, Big C,… bắt đầu mở các siêu thị đầu tiên tại Việt Nam, người tiêu dùng bị choáng ngợp bởi các không gian mua sắm rộng lớn nơi họ có thể mua mọi thứ cho nhu cầu của mình kết hợp với một trải nghiệm mua sắm thú ví. Siêu thị ngoài việc cung cấp giá trị của bản thân hàng hóa còn mang lại giá trị phụ thêm là sự trải nghiệm mua sắm của khách hàng.

sieu thi 4

15 năm qua đi từng bước từng bước các siêu thị ngày càng trở thành một phần không thể thiếu của các gia đình trẻ. Ngày nghỉ thay vì đi công viên, người ta đi siêu thị thăm thú ngay cả khi chưa có ý định mua sắm nào cụ thể. Ai là người bị thiệt và ai được hưởng lợi trong tình huống này?

Độc quyền mua của các siêu thị

entry trước chúng ta thấy người LĐ tập trung trong các nghiệp đoàn để tạo ra một thị trường độc quyền bán. Ở đây tình huống cũng tương tự, khi các siêu thị tập trung được một lượng lớn người mua họ sẽ có một đơn hàng lớn với các nhà cung cấp.

Tình huống này cũng tương tự kiểu bán hàng mới xuất hiện hiện nay là “mua chung”, “hot deal”,… về bản chất cũng là nhằm kết hợp các người mua riêng lẻ lại để tạo ra khả năng độc quyền mua một cách tương đối.

Các nhà cung cấp không thể bán trực tiếp hoặc qua các cửa hiệu tiện ích nhỏ lẻ bên đường nên ngày càng lệ thuộc vào hệ thống phân phối qua kênh siêu thị. Các siêu thị đã hình thành ra một thị trường nơi họ là độc quyền mua với nhà cung cấp ở đầu vào và độc quyền bán với người tiêu dùng ở đầu ra.

Khi báo đài đưa tin về nguy cơ chúng ta đang mất dần kênh phân phối vào tay các nhà phân phối ngoại thì đúng thực sự đó là nguy cơ lớn. Người nông dân muốn đưa nông sản tới tay người tiêu dùng giờ đây không còn thông qua chợ cóc nữa mà phải bán cho siêu thị. Các siêu thị độc quyền mua nên họ ép giá với bà con nông dân.

Đối với các nhà sản xuất có tên tuổi lớn khác như của Trung Thành, Masan, Trung nguyên,… thì cũng gặp vấn đề tương tự ngoài ra còn là mất cả thị trường. Ngày nay bước chân vào siêu thị Big C ta sẽ thấy tương ớt, nước rửa chén, cà fê, mì gói, mì chính,…mang thương hiệu Big C. Vì đơn giản là để tối đa hóa lợi nhuận siêu thị sẽ tìm tới gốc, bắt chước quy trình sản xuất,…để làm sao có giá bán thấp nhất.

Với lợi thế về thông tin thu thập về hành vi tiêu dùng và khả năng sắp xếp các kệ để dần dần các thương hiệu mang tên siêu thị sẽ đẩy các thương hiệu của NSX ra khỏi hệ thống. Khi chúng ta bước chân vào siêu thị nếu không có thương hiệu A thì ta sẽ dễ dàng thay thế bằng thương hiệu B, siêu thị biết được điều này, các nhà sản xuất trong nước ngày càng yếu thế vì mất lợi thế cạnh tranh trước siêu thị.

Thiệt hại khác đó là đi kèm với các siêu thị ngoại luôn là các thương hiệu ngoại. Điều gì xảy ra nếu như trên kệ hàng ở siêu thị toàn là thương hiệu ngoại thay vì các thương hiệu nội? Hiện 74,4% doanh số bản lẻ do các kênh bán lẻ nước ngoài nắm giữ.

thi phan ban le

Độc quyền bán của siêu thị

Tại Hà nội chúng ta chỉ có một số thương hiệu siêu thị chính là Metro, Big C, Fivimark, Hapro,Co-op mark gần đây là Ocean nên về bán chất thì số người bán là ít trong khi số người mua rất nhiều.

Người tiêu dùng đặc biệt là các gia đình trẻ khi đã lệ thuộc vào siêu thị họ trao dần quyền định đoạt mua thương hiệu gì cho siêu thị. Chúng ta bị đặt vào tình huống trao khả năng độc quyền bán cho siêu thị.

Đối với các mặt hàng dễ so sánh giá cả như rau củ quả, siêu thị sẽ bán giá thấp hơn so với bên ngoài. Đối với các mặt hàng không thể so sánh, siêu thị sẽ bán đắt hơn để thu lợi nhuận tối đa.

 

Độc quyền mua tại thị trường lao động.

Bạn là nhân viên bán hàng ở siêu thị, bạn không thể chuyển sang một nghề nghiệp khác. Tin buồn là bạn đang ở thế bị độc quyền mua do số siêu thị thì ít trong khi cung LĐ lĩnh vực này lại dư thừa.

Nhân viên bán hàng ở siêu thị có lẽ sẽ là người hưởng lương thấp nhất trong thị trường lao động bởi vị thế cung cầu lao động của họ.

Siêu thị làm gia tăng tỷ lệ thất nghiệp

Ngày nay chỉ cần lượn qua các cửa hàng bán các mặt hàng điện máy, quần áo,….dọc trên các con đường chúng ta sẽ thấy hàng ngàn biển giảm giá, thanh lý toàn bộ cửa hàng, cho thuê cửa hàng,… Các cửa hàng không trưng biển thì khách cũng vắng hoe. Chúng ta thấy rõ một sự sụp đổ gần như chắc chắn của các cửa hàng mặt đường kiểu như vậy khi thế hê trẻ dần thay thế lớp người lớn tuổi vốn quen với hình thức mua sắm truyền thống.

sieu thi 2

Cửa thoát của các cửa hàng này là tập trung kinh doanh vào các mặt hàng chuyên biệt vốn là thế yếu của các siêu thị vì họ chỉ có thế mạnh đối với các mặt hàng có tính đồng đều cao. Nếu bạn thích mua một hệ thống âm thanh hi end thì bạn không thể tìm trong siêu thị, nếu bạn muốn mua các dụng cụ làm vườn cho nông trại của mình bạn cũng không thể vào siêu thị. Tóm lại bất cứ ngành nào nếu chuyên sâu vào thì siêu thị cũng không thể đáp ứng được.

hoanghai-hiend-audio-1

Nhưng dù sao thì khe cửa cũng hẹp và lượng khách hàng phân khúc chuyên biệt không nhiều, các kiểu kinh doanh hộ gia đình khó có thể đáp ứng được vì vậy sẽ tạo ra một lực lượng thất nghiệp lớn.

Lợi ích của siêu thị

Người tiêu dùng, những người không bị ảnh hưởng bởi việc làm mất đi do ảnh hưởng của siêu thị thường sẽ được hưởng lợi. Với cùng một lượng tiền cố định họ sẽ mua được nhiều hàng hóa thiết yếu hơn ở siêu thị hơn là mua riêng biệt ở ngoài các cửa hàng nhỏ lẻ.

sieu thi 3

Người tiêu dùng cũng yên tâm hơn về chất lượng sản phẩm, không phải mặc cả khi mua hàng, tiết kiệm thời gian mua hàng,….

Chính phủ sẽ chống được thất thu thuế do hệ thống siêu thị có hệ thống kế toán thuế rõ ràng trong khi các hộ kinh doanh cá thể thường rất khó thu và rất mất công.

Chính phủ cũng thực hiện được các chính sách của mình để mang lại lợi ích cho cộng đồng như việc bình ổn giá, vệ sinh lương thực thực phẩm,….Chính phủ cũng dễ dàng có được các số liệu thống kê về hành vi tiêu dùng khi cần để điều chỉnh chính sách vĩ mô.

Một số ngành nghề mới được sinh ra thu hút lao động về làm việc nhằm bù trừ cho thiệt hại từ việc tăng số thất nghiệp của siêu thị.

Siêu thị cũng giúp kích thích tiêu dùng; bằng chứng là rất nhiều hàng hóa bạn mua khi đi siêu thị không nằm trong kế hoạch mua sắm của bạn. Kích thích tiêu dùng sẽ kích thích sản xuất nhờ vậy mà GDP tăng.

Về Wal-Mart

Sau 2015 theo lộ trình gia nhập WTO, VN sẽ phải mở cửa thị trường để cho các nhà bán lẻ lớn vào VN. Wal-Mart là một trong số đó. Hình thức thâm nhập của Wal-Mart là tự mở một doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài để có thể kiểm soát được các lợi thế kinh nghiệm mà mình có được.

Triết lý kinh doanh của Wal-Mart là mang lại cho người tiêu dùng có thu nhập thấp hàng hóa có chất lượng cao. Để làm được việc này Wal-Mart sẽ phải tiết kiệm tối đa chi phí để có thể có giá bán thấp nhất.

Việc cắt giảm chi phí thông qua việc mua hàng của nhà cùng cấp với lượng lớn để có thể ép giá, tuyển dụng nhân viên có trình độ tối thiểu (ví dụ nông dân) sau đó tự tổ chức đào tạo và trả cho họ mức lương thấp. Wal-Mart vốn nổi tiếng về việc trả lương cho nv thấp nhưng nv không bỏ việc đơn giản vì xuất phát điểm của họ thấp, chỉ với mức lương thấp đã làm họ cảm thấy thỏa mãn.

Hệ thống kênh phân phối 4 năm nhìn lại: 03/2018

Đang nấu cơm phát hiện ra thiếu nước mắm bạn có xu hướng chạy ra cửa hàng gần nhất để mua bổ sung thay vì tới các siêu thị lớn, đó là lợi thế của các cửa hàng tiện ích. Các cửa hàng tiện ích có lợi thế về vị trí, hầu như góc phố nào, con đường nào, khu dân cư nào ta cũng bắt gặp vài cửa hàng tiện ích như vậy.

Các cửa hàng tiện ích truyền thống thường có quy mô hộ gia đình. Hộ gia đình này có một căn nhà mặt đường, họ để dành các tầng trên để ở và tầng 1 để bán hàng. Hàng hóa là hàng tiêu dùng nhanh như mắm muối, bim bim, mì tôm, kẹo bánh,….Lợi thế của họ là không phải trả tiền thuê nhà, hàng hóa không thiu thối, nhân công tận dụng sẵn (các ông bà về hưu)…

Năm 2016 bắt đầu xuất hiện các cửa hàng tiện ích theo chuỗi, đó là VinMart+.. Thực tế mô hình cửa hàng tiện ích theo chuỗi ở nước ngoài đã tồn tại từ rất lâu như Seven Eleven chẳng hạn. Ở Việt Nam mô hình chuỗi cửa hàng chỉ mới xuất hiện trong lĩnh vực ăn uống như Cafe Trung Nguyên, KFC, Feeling Tea,…nhưng chưa xuất hiện ở các cửa hàng tiện ích. Bạn có thể hỏi tại sao mô hình chuỗi cửa hàng tiện ích tại VN lại xuất hiện muộn tới vậy?

Nguyên nhân là quy mô doanh thu của cửa hàng tiện ích thấp hơn nhiều so với một cửa hàng như KFC. Như đã nói ở trên, các cửa hàng tiện ích truyền thống của Việt Nam có chi phí rất thấp, không phải trả tiền nhà, không phải trả tiền nhân công trong khi một cửa hàng tiện ích hiện đại sẽ phải trả tiền thuê nhà, tiền nhân công. Trong khi đó doanh thu của một cửa hàng tiện ích lại rất thấp, một cửa hàng tiện ích truyền thống chỉ cần lợi nhuận gộp 300.000/ngày là ổn rồi, nếu biên lợi nhuận là 20% thì họ chỉ cần doanh thu là 1,5tr/ngày. Với doanh thu 1,5tr/ngày thì các cửa hàng tiện ích hiện đại không đủ tiền để trả tiền thuê nhà chứ chưa nói tới thuê nhân công.

Cửa hàng tiện ích VinMart+ nói chung là không có lãi, mà phải bù lỗ. Các chuỗi siêu thị sắp vào Việt Nam cũng xác định thời gian đầu là để chiếm lĩnh thị trường nên sẽ bù lỗ; nhiều năm sau mới tính tới lãi. Hiện ta thấy khá nhiều thương hiệu siêu thị tiện ích hiện đại bên cạnh Vinmart+ như K circle, Coopfood (của Coopmart),..

Các cửa hàng tiện ích hiện đại ở nước ngoài phát triển tốt vì các cửa hàng tiện ích truyền thống không có nhiều. Ở nước ngoài không có khái niệm nhà mặt phố phổ biến như ở Việt Nam vì vậy không có nhiều chỗ để một hộ gia đình tự mở một cửa hàng tiện ích.

Ở Việt Nam, để một chuỗi cửa hàng tiện ích như VinaMart+ cạnh tranh được với các cửa hàng truyền thống đòi hỏi nhiều nỗ lực và chi phí. Vin hy vọng vài năm đầu bỏ tiền ra để thay đổi hành vi tiêu dùng của người tiêu dùng. Người tiêu dùng sẽ dần dần thích vào cửa hàng tiện ích hơn là vào một cửa hàng của một hộ gia đình truyền thống. Sau đó với quy mô lớn nhờ vẫn duy trì hệ thống đại siêu thị, Vin có thể bán được giá rẻ hơn giá đang bán tại các cửa hàng tiện ích truyền thống. Các cửa hàng tiện ích truyền thống có doanh thu giảm dần tới mức lợi nhuận họ thu được thấp hơn là cho thuê nhà thì họ sẽ tự động dẹp bỏ. Dần dần sẽ chỉ còn tồn tại các cửa hàng tiện ích theo chuỗi.

Có thể bạn sẽ thắc mắc, tại sao các ông lớn phải cạnh tranh trong các kênh bán lẻ như hệ thống cửa hàng tiện ích mà ông tiếp tục duy trì hệ thống đại siêu thị kiểu như Big C, Vinamart, Lotteria,…như đang làm. Vì rằng trong tương lai hệ thống đại siêu thị cũng sẽ không tồn tại được khi nó bị cạnh tranh bởi hệ thống thương mại điện tử.

Hôm 25/3/2018 đi siêu thị Metro thăng long thấy đã đổi tên thành Mega Market, chắc do khi tỷ phú Thái mua lại Metro chỉ mua cơ sở vật chất mà không mua đứt thương hiệu Metro. Thấy đồ trong đó đắt hơn khá nhiều so với BigC, và chắc chắn đắt hơn so với các cửa hàng tiện ích truyền thống. Nếu bạn vào Lotteria cũng sẽ thấy hàng trong đó đắt hơn ở ngoài nhưng lại có các hàng hóa rất đặc biệt từ hàn quốc mà bên ngoài không bán. Khi tỷ phú thái mua Metro chắc cũng nhằm đẩy hàng thái lan vào. Big C cạnh tranh bởi giá rẻ nhất, các siêu thị còn lại tìm sự khác biệt trong sản phẩm đặc thù của các nước.

Comments

comments

5 COMMENTS

  1. Rất hay ! cần phải có những diễn giải thực tế, đơn giản như thế này thì sinh viên mới đam mê được môn kinh tế học được. Cảm ơn tác giả và mong có thêm nhiều kiến thức nữa từ Website!

  2. Suốt một thời gian dài học kinh tế học, em tự hỏi nó ứng dụng gì trong thực tiễn. Cảm ơn Anh đã cho em thấy tính thực tiễn thông qua bài viết sâu sắc.

    • thank em. Em chịu khó tìm tòi nên mới đọc nhiều chứ bình thường mọi người chỉ đọc hết một bài rồi thôi.

      • Em không có nhiều đứa bạn giỏi, và cũng chẳng quen ai giàu có để học hỏi họ, website của Anh như người thầy đối với em vậy 🙂

LEAVE A REPLY